Oltinchi sir
HAZIL-MUTOYIBA QUVVATI
Birinchi qaraganda, ko'ngilsizliklarga nisbatan yengil va hazil-mutoyiba bilan qarash
ularni yengib o'tishga yordam berishi fikri bema'niday tuyulsa-da, lekin u aslida eng
stressli vaziyatlardan eson-omon o'tish va o'z baxtini yaratishning yaxshi usullardan
biridir.
Yigitcha bu gapga butunlay lol qoldi. Ro'- parasida o'tirgan bo'yi uncha baland
bo'lmagan, miqti gavdali, oltmish yoshlar atrofidagi bu kishining ismi Jozef Xart edi.
Janob Xart taksi haydovchisi bo'lib, yigitchaning ro'yxatida oltinchi ism bo'lib turardi.
 O'n yil muqaddam,  davom etdi janob Xart,  ishim chappa ketdi. Buning
uchun ko'p narsa talab etilmadi: men eng yirik mijozdan ayrildim, bir nechta muhim
mijozlar qarzlarini to'lamay g'oyib bo'ldilar va ufl bu vaziyatdan chi- qishimning hech bir
yo'li qolmadi. Og'ir mehnat evaziga ishlab topgan hamma narsalarimni olib
qo'yishayotganini kuzatardim. Bor-yo'g'imdan ayrilgandim.
Qay darajada xafa, bebaxt va iztirobda qol- ganimni tasawur eta olasizmi? Men shahar
mar- kazidagi Xilton mehmonxonasining o'n uchinchi qavatidan bir xonani ijaraga
olib, xoh ishoning, xoh ishonmang, jonimga qasd qilmoqchi edim.
Janob Xartning hikoyasini tinglarkan, yigitcha so'z aytolmay qoldi.
 Karavot chetida yarim soatga yaqin boshimni changallagancha o'ylagan niyatimni
amalga oshi- rishga jur'at topishga urinib o'tirdim. Nihoyat, o'rnimdan turib, to'g'ri
balkonga yo'l oldim. Endigina to'siq yoniga yetganimda, orqamda ovoz eshitildi. Qayrilib
qarasam, xonaga mehmonxona xodimi kirdi. U hammasi joyidami, deya qiziqdi. Men
bosh irg'adim, lekin u ham balkonga chiqib menga biror narsa keltirish zarurligini so'radi.
Men yo'q deya javob berdim. U balkondan shahar ko'rinishini tomosha qildi. Musaffo
havoli kuchli shamol esardi, u chuqur nafas oldi. Naqadar ajoyib kun!  dedi u.
Nimasi ajoyib ekan?  ming'irladim men. Shunda u menga xuddi boshimdan bir
chelak muzdek suv quygan kabi ta'sir etgan jumlani aytdi. U: Bunday kunlardan mahrum
bo'lgan chog'dagina uni anglash mumkin!  dedi. Shu qadar asabiylashgan holda
edimki, uning ko'z o'ngida ho'ngrab yig'lab yubordim. U mendan nima bo'lganini so'radi
va bor-yo'g'imdan butkul ajraganimni so'zlab berdim. U tashvishda qolgandek ko'rinardi:
Nimani nazarda tutyapsiz? Axir siz ko'rasizmi?
Albatta,  javob berdim.
Juda soz, demak ko'zlaringiz bor. Bundan tashqari,  davom etdi u,  ko'rinishdan,
so'zlash va tinglashga ham qobiliyatlisiz. Yurishni ham unutmagan bo'lsangiz kerak.
Xo'sh, ayting-chi, aynan nimani yo'qotdingiz?
Men unga barcha yiqqan-terganlarimdan ayrilganimni, ishlab topgan
mablag'larimning ham- masini olib qo'yishganini aytdim.
Ha!  xitob qildi u.  Siz bor-yo'g'i, pulingizni yo'qotibsiz-da...
Shundan keyin ustimdan yana bir chelak muz- day suv quyib yuborganday dedi:
Kim ko'proq yo'gotyapti: saraton xastaligidan o'layotgan millionermi yoki
cho'ntagida bir chaqasi yo'q sog'lom odammi?
To'satdan, o'z baxtsizliklarimni benihoya puflab shishirvorganimni sezib qoldim.
Mehmonxona xizmatchisi menga ko'pchilik odamlar shunchaki vujudga kelgan vaziyat
istiqbolini yo'qotishlari va ko'pincha aynan shu ularning o'zlarini baxtsiz deb his
etishlariga sabab bo'lishini tushuntirdi.
Mehmonxona xizmatchisi bilan bo'lgan suhbat muammolarimning birontasini hal
etmagan bo'lsa- da, ularga o'zgacha nuqtai nazar bilan qarashimga yordam berdi. O'z
umrim to'g'risida yana o'yiab ko'rishim yetarli bo'ldi va garchi bu haqda unga tan olmagan
bo'lsam-da, o'sha kuni bu xodimning oddiygina donishmandligi hayotimni saqlab qoldi.
U ketishidan oldin, o'zining aytishicha, yuzaga kelgan vaziyatda menga yordam
berishi mumkin bo'lgan odamlar ro'yxati bitilgan qog'oz berib ketdi. Ular menga pul qarz
berishlari mumkin, deb o'ylagandim, lekin ular menga undan ancha qimmatliroq 
Haqiqiy Baxt sirlarini berdilar.
Aynan shu sirlar tufayli sekin-asta bir maromdagi hayotimni tiklashga va o'z shaxsiy
baxtimni yaratishga erishdim. O'zim va o'z hayotimga nisbatan juda ko'p munosabatni
o'rganishimga to'g'ri keldi  ishonch, munosabatlarimiz, jismoniy salomatlik,
kechirimlilik, odamlar bilan o'zaro munosabatlarning muhimligi, shunday bo'lsa-da,
ayniqsa o'zgacha muhim sir, bu... kulish quwati bo'ldi.
Men har bir narsaga bag'oyat jiddiy muno- sabatda bo'luvchi kishilar toifasiga
kirardim. Lekin siz hech qachon kulmasangiz, baxtli bo'lish uncha oson emas!
 Nazarimda, bu aravani otning old tomoniga qo'yishga urinishdir  dedi yigitcha.
 Aytmoq- chimanki, baxtiyor chog'imizda, odatda, tez-tez ku-lib, hamma narsaga
kamroq jiddiyat bilan munosabatda bo'lamiz, lekin aynan shu bizni baxtli qilishini hech
qachon o'ylamagandim.
 Siz haqsiz. Kulgi, darhaqiqat, baxtning qo'- shimcha mahsulotidir, lekin u hatto
baxtiyorlik hissini paydo etishga ham qodirdir. Bilasizmi, biz kulayotganimizda, hatto
jilmayganda ham,  miyaga ma'lum kimyoviy moddalar ajralib kiradi va odam o'zidan
o'zi xursand bo'lib ketadi. Tadqiqotlar ko'rsatishicha, kulayotgan chog'imizda qonimiz
tarkibidagi stress gormonlari  adrenalin va kortizon darajasi pasayadi va natijada
kamroq xavotirlanamiz va o'zimizni bebaxt sezavermaymiz.
 Unday bo'lsa, nima sababdan buyuk komik artistlar qattiq ruhiy tushkunlikka
tushishga favqu- lodda moyil bo'lishgan?  so'radi yigitcha.
 Odamlar faqat haddan ziyod ko'p kulganlari tufayli og'ir ruhiy tushkunlikka
tushmaydilar,  dedi janob Xart.  Lekin ko'plar g'am-anduhni yengishga
ko'maklashuvchi kulgi va hazil mutoyiba quvvatini tug'ma ravishda qo'llaydilar. Esda
tuting, kulgi Haqiqiy Baxtning o'nta siridan faqat biridir va basharti biz aniq baxtga
erishmoqchi bo'lsak, o'z umrimizda o'nta sirning hammasini qo'llashimiz zarur. Faqat
hazil-mutoyiba ko'magida baxtli bo'lishga erishish, ovqatlanish, dam olish, stress va
ahvolimizga ta'sir ko'rsatuvchi boshqa omillarni e'tiborsiz qoldirgancha faqat jismoniy
mashqlar tufayli sog'lomlikka intilish kabi behuda urinishdir.
Bundan tashqari, kulgi diqqatni jamlash qobiliyatini kuchaytiradi va uning aqliy
masalalarni
yecha bilishni favqulodda orttirishi isbot qilingan. Bir necha yillar ilgari Merilend
universiteti olimlari juda qiziq tadqiqot o'tkazgandilar. Ular ikki guruh kishilarni tanlab,
sinovdagilarning hammasi oldiga bir xil masala qo'ydilar. Yagona farqi shunda ediki,
birinchi guruhga masalalarni yechishga kirishishdan oldin yarim soatlik ta'limiy
videofilm, ikkinchisiga esa kulgili shou qo'yib berildi. Bo'lishi mumkinmasday
tuyulsa-da, komediyani ko'rganlar, birinchi guruhdagilarga qaraganda, masalalarni
o'rtacha uch barobar tezroq yechdilar!
Yigit yondaftaridan nazarini uzdi.
 Lekin insonda muammolar yuzaga kelsa, agar u o'zini iztirobga tushgan, behalovat
va hayajonlangan holda sezsa,  e'tiroz bildirdi u,  kula oladigan kayfiyatda bo'lishi
mumkinmi? Siz nima deb o'ylaysiz?
 Ha, shubhasiz, shunday. Hamma gap shun- da-da!
Agar inson ana shu holatda kulolsa edi, bu unga vaziyatni tuzatishga yordam berardi,
chunki u o'zini nafaqat tetikroq sezardi, nafaqat asabiy tutardi, balki yuzaga kelgan
muammolarni hal etish qobiliyatlarini ham ko'tarardi. Axir sizni xafa qilgan va
g'azablantirgan,  garchi biror haftadan so'ng do'stlaringiz davrasida bundan o'zingizni
ham kuldirgan esa-da,  biror narsani boshingizdan kechirishga to'g'ri kelmaganmi?
 Bo'lgan. Ehtimol, bu hamma bilan uchray- digan hodisa.
 O'sha vaziyat ustidan kulganingizda u sizni notinch qilganmi?
 Yo'q. U qanday notinch qilishi mumkin?  jilmaydi yigitcha.
 Shuni aytyapman-da,  dedi janob Xart.  U sizni bezovta qilishi mumkinmidi?
Yo'q. Bo'lmasa nima uchun muammolarimiz ustidan keyinroq-" emas, awalroq kula
bilganimizda edi, bizga oson- roq bo'lardi, degan xulosa chiqarmasligimiz kerak?
 Ha, tushunaman. Lekin sizni xafa qilayotgan narsa ustidan qanday kulish mumkin?
 Uning siri kulgili narsani topishdadir. Hammasi aqlimizga bog'liq. Biz o'z
fikrlarimizni tan- laymiz, aqlimiz nimaga jamlanganini tanlaymiz. Bu vaziyatda nimasi
yomon? deb o'ylash o'rniga shunday osonlik bilan o'zimizga: Bu vaziyatda nimasi
kulgili? degan savolni berishimiz mumkin.
 Agar uning hech kulgili joyi bo'lmasa- chi?  so'radi yigitcha.
 U holda o'zingizdan: Unda kulgili nima bo'lishi mumkin edi? deya so'rang.
Odatda, har bir vaziyatning kulgili jihati bo'ladi, masala faqat bu kulgili jihatni topish
istagining borligida. Agar rostdan ham uning kulishga arziydigan hech nimasi bo'lmasa,
boshqa biror tomonini toping, chunki kula bilish ko'pincha yarim g'alabani bildiradi.
 Nazariy jihatdan bularning barchasi donishmandlarcha eshitilsada, amalda ba'zan
qaysidir bir vaziyatda kulgili tomonlarini topish unchalik oson emas,  fikrini
ma'qullardi yigitcha.
 Har qanday hollarda ham kulib bo'lavermaydi,  rozi bo'ldi janob Xart,  lekin
ko'pincha buning iloji bor. Muammo shundaki, basharti faqat izlaganingizdagina har
qanday vaziyatda kulgili tomonini ko'ra olasiz. Appolonda uchgan birinchi amerikalik
astronavt Jon Glenn haqidagi voqea yodimga tushdi. Jon raketaga ko'tarilishga hozirlanayotganda,
qaysidir reportyor uni to'xtatib so'radi: Jon, mabodo fazoda dvigatellar
buzilib, Yerga qaytolmay qolsangiz, nima bo'ladi?. Jon reportyorga qarab,
jilmaygancha: Bilasizmi, nima? Bu rostdan ham kun bo'yi kayfiyatimni buzar- di,
debdi.
O'sha kuni Jon Glenn duch kelgan stress vaziyatini ko'pgina kishilar kechirib o'tganlar,
degan fikrga shubham bor. Ehtimol, ko'pchiligimiz shunga o'xshash holga tushmasmiz.
Lekin agar hammamiz o'sha hazil-mutoyiba bilan hayot qiyinchiliklariga tik qarashni
bilganimizda edi, umrimiz ancha baxtliroq kechardi. Appolonning uchishi muvaffaqiyatli
tugaganidan so'ng, matbuot xodimlari bilan uchrashuv o'tkazildi, yana bir
reportyor Jon- dan Yer atmosferasiga kirayotgan chog'da nima to'g'risida o'ylaganini
so'radi. Yer atmosferasiga kirayotganimda kapsulam eng arzon narx so'ragan
kompaniya tomonidan tayyorlangani haqida o'y- ladim!
Bu fikr rostdan ham kishini biroz qo'rqituvchi bo'lgan bo'lishi mumkin, lekin Jon
hazil-mutoyiba tufayli o'z qo'rquvini yengib o'tdi. Bularni so'zlab berishimdan maqsad
shuki, hayotimizda duch keladigan qiyinchiliklar va to'siqlar qanday bo'lishidan qat'i
nazar, eng yaxshisi, o'zimizga Bu vaziyatda nimasi kulgili? yoki Unda kulgili nima
bo'lishi mumkin edi? degan savolni berish darkor.
Ko'pgina odamlarning muammosi shundaki, ular hayotga haddan ziyod jiddiy
munosabatda bo'ladilar. O'zni to'xtatish va o'zingizdan: 0'n yildan so'ng jillaqursa,
biron-bir kimsaga buning qandaydir ahamiyati bo'ladimi? deya so'rash kifoya. Agar
bunga inkor etuvchi javob bo'lsa, demak bunga o'ta jiddiylik bilan munosabatda bo'lishga
hech asos yo'q, shundaymasmi? Bularning hanlmasi antistressning ikki qadamli
formulasini eslatadi.
 U nima ekan?  so'radi yigitcha.
 Birinchi qadam: mayda-chuydalarga tash vishlanma.
Jimlik cho'kdi.
 Ikkinchisi-chi?  so'radi yigitcha.
 Yodingda tut: umrning kattagina qismi mayda-chuydalardan iborat!
 Menda sakson beshga kirgan, o'lim to'shagida yotgan bemor ayolning ajoyib
hikoyasi bor,  dedi janob Xart yigitchaga bir varaq qog'oz uzatayotib.  Unda chuqur
donishmandlik bor.
Agar umrimni yangitdan yashash nasib bo'lganda edi, ko'p xatolarni takrorlamaslikka
harakat qilar- dim. Uncha risoladagiday bo'lmasdim. O'zimni erkinroq qo'yardim.
Egiluvchan bo'lardim. Awal yashagan hayotimga nisbatan o'zimni ahmoqroq tutardim.
Aslida endi menga jiddiy munosabatda bo'lishim zarui bo'lgan juda kam narsalar
ma'lumdir. Ozroq beaql bo'lardim. Kamroq darajada hushyor fikrlovchi bo'lardim.
Ko'proq imkoniyatlardan foydalanardim. Ko'proq sayohatda yurardim, tog'larga
tirmashib chiqardim, ko'proq daryolardan suzib o'tardim va borish nasib etmagan ko'p
joylarga borib kelardim. Ko'proq morojenoye va kamroq loviya yerdim.
Aniq muammolarim ko'p, lekin xayoliylari kamroq bo'lardi.
Bilasizmi, soatma-soat, kunma-kun ehtiyotkorlik, aqllilik va sog'lom fikrlash
tushunchalari bilan yashayotganlardan biri bo'lardim. O, xudoyim, qancha lahzalarim
bor edi-ya, agar bulaming barchasini takrorlashning iloji bo'lganda edi, ular
lahzama-lahza ancha ko'p bo'lardi.
Men ko'chaga hech qachon plashsiz, gra- dusniksiz, issiq suvli idishsiz, tomoqni
chayish uchun piyolasiz va shamsiyasiz chiqmaydiganlardan biri edim. Lekin agar
bularni yana takrorlay olganimda edi, men osonlikcha sayohat qilardim.
Agar bularni yana takrorlay olganimda edi, erta bahordan kech kuzgacha yalangoyoq
yurardim. Afg'imchoqlarda ko'proq uchardim, tonglarni ko'p- roq kutib olardim, bolalar
bilan ko'proq o'ynardim  qaniydi, umrimni yangitdan boshlay olsam edi! Eng
achinarlisi shundaki, bunday qilolmayman...
Bu satrlarni o'qir ekan, yigitcha jilmaydi:
 Siz haqsiz. Bular rostdan ham ajoyib so'zlar ekan. Undan nusxa ko'chirib olsam
maylimi?
 Marhamat,  deb javob berdi janob Xart.
 Bulaming barchasini menga yetkazganingiz uchun sizga rahmat,  dedi yigitcha.
 O'ylab ko'rishim uchun boy mavzu berdingiz.
 Juda soz. Sizga yordamim tekkanidan xursandman,  dedi janob Xart.  Lekin,
ketishin- gizdan awal Jorj Berns so'zlariga ko'ra baxtning siri nimadaligini bilishni
istarsiz?
 Albatta.
 Baxtning siri?  dedi u.  Bu juda oddiy. Yaxshi sigara, yaxshi taom va yaxshi
ayol yoki uncha yaxshi bo'lmagan ayol. Hammasi siz qancha baxtni ko'tarishga layoqatli
ekanligingizga bog'liq!
Eshikka yaqinlashgan yigitcha janob Xartga qayrilib qarab:
 Sizning ismingizni menga bergan keksa xitoylik bilan qanday tanishganingizni
aytmadingiz.
Janob Xart tabassum qildi:
 Rostdanmi? U o'sha mehmonxona xizmatchisi edi. Unga o'sha kuni nima
qilmoqchi bo'lganimni aytib berolmadim ham. Ertasiga erta- lab mehmonxona xodimi
turadigan yerga borib, unga minnatdorchilik bildirmoqchi va menga qanchalar
ko'maklashganini aytmoqchi edim, lekin u haqda hech kim hech qachon eshitmagani
ma'lum bo'ldi.
 Demak, siz unga minnatdorchilik bildira olmabsiz-da?  so'radi yigitcha.
 Yo'q. Nasib etmadi,  jilmaydi janob Xart.  Lekin u hammasini biladi, degan
fikrdaman. Axir, oxir-oqibatda u sizga mening ismimni aytibdi-ku, shundaymi?
Kechqurun yotishdan oldin yigitcha yozuvlarni takror o'qidi.
Haqiqiy Baxtning oltinchi siri  kulgi quvvati.
 Hazil-mutoyiba stresslami yengillashtiradi va baxt tuyg'usini chaqiradi.
 Kulgi diqqatni jamlash qobiliyatini kuchay- tiradi va masalalar yecha bilishni
yuksaltiradi.
 Hoynahoy, har qanday sharoitda kulgili to- monlarini izlasangiz, topish mumkin.
 Bu vaziyatning nimasi yomon? savolidan ko'ra, o'zingizdan: Buning kulgili joyi
qaysi? yoki Bunda nimasi kulgili bo'lishi mumkin edi? deb so'rang.
 Antistressning ikki qadamli ifodasiga tez- tez murojaat qilib turing:
mayda-chuydalarga tashvishlanaverma;
umrning kattagina qismi mayda-chuydalardan iboratligini yodingda tut!