yoxud avlodlar oaE~rtasidagi ziddiyat

Yigirma toaE~rt yoshli Arshi Uppal Nyu Dehlidagi tungi klubda oyogaE~ini chalishtirib oaE~tiribdi. aEsShanba kuni nima qilamiz? aE" deya soaE~raydi u. aE" Shanba kuni oaE~yin-kulgi, yakshanba kuni oaE~yin-kulgi. Butun hafta davomida oaE~yin-kulgi. OaE~yin-kulgisiz oaE~tadigan biror kun yoaE~qaEt. U kalta yubka kiygan, qoaE~lida esa sigareta buruqsaydi.
Uppal asli panjoblik, anaE?analarga qattiq rioya qiluvchi sikh oilasidan. Yaqinda turmushga chiqqani uchun hozir erkin. Har hafta shu yerga turmush oaE~rtogaE~i bilan koaE~ngil yozgani keladi. Jiyanim sevganiga turmushga chiqishiga ruxsat berishmagani uchun yigiti bilan qochib ketdi, aE" deydi u oilasidagi holatni tasvirlarkan. aE"  Keyinroq qaytib kelganda, qarindoshlarim uni nomus uchun oaE~ldirishdi...aEtaE|

Bir necha yil oldin faqat besh yulduzli mehmonxonalardagina topish mumkin boaE~lgan xorij spirtli ichimliklarini bugun istalgan joydan sotib olsa boaE?ladi. mumkin. Tungi klublar oaE?tgan asrning 90-yillaridan soaE~ng yomgaE~irdan keyingi qoaE~ziqorindek koaE~payib ketdi. Istaganingni qil, birovga zararing tegmasa boaE~ldi, degan demokratiyaning oltin qoidasidan bugungi hind yoshlari unumli foydalanayotgan koaE~rinadi.

aEsUch-toaE~rt yil oldin agar biroz zamonaviyroq kiyinsangiz, hamma sizga qarardi, aE" deydi Uppal, aE" hozir koaE~chalarda bemalol oaE~pishishyapti. Nima xohlasangiz, qilaverasiz, bu tabiiy holga aylanganaEt.

Hindiston aholisining oaE~rta qatlami 90-yillardan keyingi iqtisodni erkinlashtirish siyosati orqali boyib ketdi. Tashqi dunyo bilan ochiq aloqaga kirib, hamyoni toaE~lgan bu qatlam  gaE~arb madaniyati, turmush-tarzini ham oaE~z hayotiga olib kirdi. Bu yosh avlodning soni bugun butun boshli AQSh aholisiga teng.

aEsBesh yil burun koaE~chada sigareta chekadigan ayolni umuman topib boaE~lmasdi. Bar-klublarda ham ayollar chekmasdi,aEt aE" deydi Kashif, tamaki tutatib oaE~tirgan bir necha ayol davrasida oaE~tirarkan.

Iqtisodning jadal rivojlanishi, uning natijasi sifatida yuzaga kelgan yangi gaE~arb va media madaniyati Hindiston yoshlari hayotida jiddiy oaE~zgarish yasadi. Bu yangi avlod Mahatma Gandini hurmat bilan tilga olib, sari kiyishni unutmagan boaE~lsa-da, aksariyati jinsi kiyadi, A"MTVA" tomosha qiladi.

Hindiston aholisining 47 foizi 20 yoshdan kichik. Ular orasida oaE~smirlar soni 160 million. 2015 yilga borib 20 yoshdan kichiklar soni aholining 55 foizini tashkil etishi kutilmoqda.

Yoshlar, asosan, oaE~yin-kulgi bilan vaqt oaE~tkazishyapti. Siyosat, jamiyatdagi yangiliklar bilan ishlari yoaE~q. aEsBugun Parlament portlab ketsayam, yoshlarning birortasi payqamaydi,aEt aE" deydi marketing boaE~yicha maslahatchi Rama Bijapurkar.

Ha, fillar yurtida zamon oaE~zgardi. Bugungi Hindistonni kecha bilan taqqoslab boaE~lmaydi. Bugun mamlakatda ikkita Hindiston bor: biri aE" uyatchan, tobe va sotsialist boaE~lib oaE~sgan keksa avlod Hindistoni; ikkinchisi aE" yirtiq jinsi kiyib, A"kolaA" ichadiganlarning kapitalist Hindistoni. Keksa avlod Hindistoni uch urush koaE~rdi, koaE~plab tabiiy ofatlardan aziyat chekdi. Ular davlat nazoratidagi bitta telekanal, uch rusumdagi sovun va oaE~n yillar davomida oaE~zgarmagan bir-ikki mashina bilan kifoyalanishdi. Siyosiy hayot ham juda oddiy edi, Kongress partiyasi qayta-qayta saylanaverardi.

Bugungi avlod yuzlab kabel va sunaE?iy yoaE~ldosh telekanallarini koaE~radi. Viakomning A"MTVA" va Rupert Murdokning musiqa kanallarisiz ularning hayotini tasavvur qilish qiyin. aEsOqil oaE~ylash va oddiy yashash haqidagi eski Brahman qoidasi bugun eskirdi. OaE~rnini A"MTVA" madaniyati egalladiaEt, deydi aEsPepsi Ko Ink. IndiaaEsning marketing boaE~yicha direktori Vibha Rishi.

Madaniyatdagi oaE~zgarishlar inqilobiy darajada. Huquqshunos ota va oaE~qituvchi onaning oaE~n bir yoshli yolgaE~iz farzandi Samars Morayning xobbiysi kompyuter va oaE~yinlar. Idealidagi qahramoni esa Ted Tyornerning A"Kartun NetvorkA" kanalidagi Kapitan Planet.

A"Koka KolaA"kompaniyasi oaE~tkazgan soaE~rovga koaE~ra, qishloq va shaharlardagi barcha hind yoshlarining yagona orzusi aE" boy boaE~lish. Bunga erishishning yoaE~lini ular biznes va taaE?lim orqali deb bilishadi. Ilgari eng koaE~p orzu qilinadigan karera davlat xizmati, muhandislik, tibbiyot kabi sohalar boaE~lardi. AAozir yoshlar eaE?tiborida eng jozibador ish sifatida axborot texnologiyalari va mass-media turibdi.

Axborot texnologiyalari juda tez rivojlanyapti. SoaE~nggi ikki yildan beri har haftada ikkita yangi axborot texnologiyalariga oid firma roaE~yxatdan oaE~tmoqda. Bizneschilarning 55 million dollarli mablagaE~ga ega A"Draper IndiaA" fondi direktori Kiran Nadkarni, yoshi ham yasharib boryapti, degan fikrda. Ularning oaE~rtacha yoshi hozir 40 dan 25 ga tushgan.

Iqtisodning liberallashuvi hindlar madaniyatini, turmush tarzini ham liberallashtirdi. Liberalizatsiya hind yoshlari uchun yangi ideal qahramonlar yaratdi. Masalan, A"MaykrosoftA" kompaniyasi rahbari Bil Geyts mamlakatda juda mashhur. Mahalliy tadbirkorlardan A"Infosis Teknolojis LtdA" rahbari Narayana Murti ham yoshlar uchun afsonaga aylangan. Unga musiqa, kino olamidagi shaxslarga sigaE~inish darajasida talpinishadi.
TaaE?lim tizimida eng mashhur oaE~qish aE" kompyuter kurslari. aEsBu hatto yoshlarning dini darajasiga chiqqan,aEt aE" deydi A"Infosis Axborot TexnologiyalariA" kompaniyasining kadrlar bilan ishlash boaE~limi boshligaE~i Ravichander.
Infosis har yili ishga qabul qilinuvchilardan 280 ming ariza qabul qiladi. Xususiy kompyuter kurslari oaE~qitadigan markazlar gullab-yashnayapti. SoaE~ngi uch yil ichida poytaxtdagi Axborot texnologiyalari milliy instituti (NIIT) va Bombeyda joylashgan A"AptekA" 300 dan ortiq shahardagi oaE~quv markazlari sonini 2500 taga oshirgan.

Internet yoshlar uchun hayotning ajralmas qismiga, koaE~ngil yozadigan, koaE~ngilxushlikning istalgan turini xohlagan vaqtda aEsanonimaEt tarzda amalga oshirish mumkin boaE~lgan vositaga aylangan. Bugun global muammoga aylanib ulgurgan internet hind yoshlari axloqidagi salbiy oaE~zgarishlar uchun ham asosiy sabab boaE~lib turibdi.

Yoshlarning milliy qadriyatlardan yiroqlashib borayotgani bugun hukumat darajasidagi muammoga aylangan. Buning salbiy oqibatlarini kamaytirish yuzasidan tegishli chora-tadbirlar ham ishlab chiqilmoqda. Masalan, 1986 yili Hindiston TaaE?lim boshqarmasi aEsTaaE?lim toaE~gaE~risida milliy siyosat loyihasiaEtni tayyorladi. 5200 dan ortiq oaE~quv muassasasi uchun moaE~ljallangan bu dasturda mamlakatning siyosiy, ijtimoiy hayoti oaE~tish bosqichida ekani va bu davrda azaldan urfda boaE~lgan milliy qadriyatlarning yoaE~qolishi xavfi kuchaygani kuyunchak bilan tilga olingan. Loyiha bu xavfni bartaraf etish uchun qadriyatlarni oaE~qitishni taaE?lim tizimiga kiritish lozim deb hisoblaydi. Bu borada nodavlat tashkilotlar ham TaaE?lim boshqarmasi bilan bir fikrda. Ular oaE~tkazgan tadqiqotlar milliy qadriyatlarni, axloq-odobni taaE?lim tizimi orqali yoshlar ongiga kiritish zarur ekanini koaE~rsatmoqda.

Hindistonda mustaqillikdan soaE~ng yoaE~lga qoaE~yilgan taaE?lim siyosatida koaE~proq sekulyar va markazlashgan tizimga xizmat qiluvchi kadrlar tayyorlashga eaE?tibor qaratilgandi. U ijobiy va salbiy natijalar berdi. Ijobiy natijasi shu boaE~ldiki, Hindiston taaE?lim tizimi dunyo ish bozorida  raqobatbardosh doktor, menejer, injener kabi mutaxassislar yarata oldi. Salbiy tomoni, bu kadrlar axloqan nokomil, maaE?nan tarbiyasiz boaE~lib oaE~sdi, chunki ularga umumiy axloqiy tarbiya bera oladigan muhit bu tizimda mavjud emasdi. Mamlakatdagi mashhur aEsHinduaEt gazetasi muharririning aytishicha, Hindiston oliy oaE~quv yurti bitiruvchilarining 80 foizdan ziyodi chet elga pul ishlash uchun chiqishni istaydi. Aksar malakali mutaxassislari chet elga ketishni xohlaydigan yurtning esa kelajagi yoaE~q.

Axloq tarbiyasini va qadriyatlar mohiyatini yetkazadigan dinshunoslik, etika, ijtimoiy nazariya kabi fanlar yaxshi rivojlanmagan yoki oaE~qitiladigan mavzularining qamrov doirasi tor. Bu boaE~shliqni toaE~ldiruvchi yangi oaE~quv qoaE~llanmalari va dasturlarni yaratishga urinishlar bor. Masalan, Butun Hindiston nasorolar taaE?lim Assosiatsiyasi bu borada oaE~z dasturlarini ishlab chiqqan. Ular din, axloq, ijtimoiy muammolar kabi axloq-etikani tarbiyalovchi fanlarni yoaE~lga qoaE~yish bilan birga, matematika, tilshunoslik, fizika, biologiya kabi aniq fanlar boaE?yicha oaE~quv qoaE~llanmalarini yaratishda ham dinshunos va nazariyotchilarning maslahatlaridan foydalanishni koaE~zda tutadi. Bu, asosan, nasoro jamiyati talabalari uchun amalga oshayotgan boaE~lsa-da, hindu va musulmon jamiyatlari ham oaE~z doiralarida shunga oaE~xshash faoliyatlarni olib bormoqda. Ayni paytda dinlararo doaE~stlik aloqalarini mustahkamlashga ham taaE?lim tizimining muhim vazifalaridan biri sifatida qaraladi. Chunki etnik va diniy ziddiyatlar qonli toaE~qnashuvlargacha yetib borgan Hindistondek mamlakat uchun bu juda zarur.

Xullas, Hindiston yoshlari va keksa avlod orasida uzilish bor va u vaqt oaE~tgan sari kengayib boryapti. Bu yurt aholisining aksarini 25 yoshdan kichiklar tashkil etadi. Mamlakatning ertasi shu yoshlar qoaE~lida. Demak, bir necha oaE~n yillikdan soaE~ng Hindiston bugungi yengiltak yoshlar qoaE~liga oaE~tadi. Bu esa keksa avlodning haqli tashvishiga sabab boaE~lmoqda.

P.S.: Dehli universitetida oaE~qib yurganimda hind tanishlarimdan biri bir kuni, aEsNechta yuradigan qizing bor?aEt, deb qoldi. aEsBitta ham yoaE~qaEt, desam, xoxolagancha, aEsHazilkash yigit ekansan-kuaEt, dedi.aE|

Yonida yuradigan qizi boaE~lmagan yigitning, ular nazarida, es-hushi, sogaE~ligaE~i joyida emas. Ha, Hindiston yoshlari bugun shu darajaga yetishdi, ular shunday yashashmoqda.

Bu muammo, bu holat bugun global darajada desak xato boaE~lmaydi. Ayni holatning maaE?lum darajadagi koaE~rinishi yurtimiz uchun ham xos. OaE~zbekiston yoshlari orasida ham bugun oniy lazzatlar ketidan quvuvchi yengiltaklar paydo boaE~lmoqda. Bu juda tashvishlanarli hol. Chunki ertaga OaE~zbekiston shu yoshlar qoaE~liga oaE~tadi: yaaE?ni mamlakat taqdirini yoshlar hal qiladi. MaaE?nan buzuq, axloqan tuban insondan esa xalq farovonligi uchun xizmat qiluvchi halol-pok kadrlarning chiqishi dargumon. Shuning uchun bu muammoga jiddiy yondashish aE" davr talabi ekani inobatga olinib, taaE?lim muassasalarida bu borada tegishli chora-tadbirlar, maxsus dastur va oaE~quv kurslari tashkil etilgan. Biroq bilim maskanlarida yoshlar oaE?rtasida milliy qadriyatlarimizni asrash, tarA2ib qilish, axloq-odobni oaE~rgatish masalalariga yanada chuqurroq yondashish zarur.  Bunda, menimcha, eng samarali usul bu kabi kurs va dasturlarni oaE?qitish ishlari aynan maaE?naviyatli, axloq-odobi bilan odamlar orasida hurmati bor kishilarga, yaaE?ni oaE?z egalariga topshirilishi kerak. Chunki oaE?z soaE?ziga amal qiladigan odamning aytgan gapi taaE?sirchan boaE?ladi. MurA2ak qalblar uni tez qabul qiladi. Tirik namunani koaE?rgan yoshlarning oaE?rgangan narsalarini oaE?z hayotlariga tatbiq qilishlari ham osonlashadi. Zero, Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ham maaE?nan va axloqan yetuk kadrlarni tayyorlash bejiz taaE?lim tizimining asosiy maqsadlaridan biri sifatida koaE~rsatilmagan. MaaE?naviyati yuksak yosh avlodni tarbiyalash yurt rahbarining ham doimiy eaE?tiboridagi masala boaE~lib kelayotgani sir emas. 
Ammo muammo shundaki, bu chora-tadbirlar koaE~p takrorlangani bois ayrimlar uchun erish mavzuga aylangan. Xuddiki, bular siyqasi chiqqan gaplar.

Siyqasi chiqqani ehtimol rostdir. Chunki yaxshi soaE~z ham koaE~p takrorlansa quloqqa yoqmay qoladi. Demak, mavzuning ahamiyatini saqlab qolish uchun maqsadga erishishning boshqa yoaE~llarini izlab topmogaE~imiz, yetkazish uslublari va dasturlarini yangilamogaE~imiz kerak boaE~ladi.

Bu aE" katta mavzuning bir qirrasi, xolos. Bu haqda hali koaE?p gapirish mumkin.

Yana bir karra aytish mumkin boaE?lgan haqiqat shuki, maaE?naviyatsiz xalqning kelajagi yoaE?q.

Behzod Mamadiyev,
\"Ma\'rifat\" gazetasidan











