SoaE~nggi paytlarda dunyoning qaysidir burchida oaE~rmon yongaE~inlari haqidagi xabarlarga tez-tez duch keladigan boaE~lib qoldik. Olovning shiddatli tarzda katta-katta oaE~rmonlarni egallab, ularni yoaE~q qilayotgani, oaE~t oaE~chirish ishlari besamar ketayotgani mazkur xabarlarning asosiy mavzusi. Ba\'zilarimiz, nahotki shunchalik darajadagi texnika taraqqiyoti ham olovni oaE~chirish yoki kengayib ketishining oldini olishga ojizlik qilayotgan boaE~lca, deb oaE~ylab ham qolamiz.
Yoki qanday qilib oaE~rmonlarda oaE~z-oaE~zidan olov chiqib, katta-katta hududlar kuyib kul boaE~layotganiga aqlimiz yetmaydi. HoaE~l shox-shabbalar ham shunchalik tez yonar ekanmi?

XoaE~sh, oaE~rmon yongaE~ini oaE~zi nima? U qanday kelib chiqadi? Uni butunlay toaE~xtatishning iloji bormi? Mana shunday savollarga javob topish uchun turli manbalarni oaE~rganib, ularga javob topish bilan birga yana allaqancha qiziqarli ma\'lumotlarga ham ega boaE~ldik. Quyida ana shularning ayrimlarini siz bilan baham koaE~ramiz.

YongaE~in qanday boshlanadi?
OaE~rmon yongaE~inlari aslida tabiiy hodisa hisoblanadi. Bunday yongaE~inlar Avstraliya, Janubiy Afrika va AQShning Kaliforniya oaE~rmonlarida tez-tez uchrab turadi. Odatda yoz va kuz fasllarida yongaE~inlar koaE~p roaE~y beradi. Chaqmoq chaqishi, odamlarning ehtiyotsizlik bilan oaE~rmonlarda gulxan yoqishi, vulqon otilishi va yer osti koaE~mir konlarining yonishi kabi holatlar oaE~rmonda yongaE~in chiqishining asosiy sabablari hisoblanadi. Havodagi issiq oqimlar, qurgaE~oqchilik, tsiklik iqlim oaE~zgarishi ham yongaE~in kelib chiqishiga olib boradigan omillardir. QurgaE~oqchilik davrida yerga toaE~kilgan shoxlar, xazonlar qurib tez yonuvchan holga keladi. Natijada, tabiiy yoki boshqa sabablarga koaE~ra hosil boaE~lgan kichik uchqun ham oz fursatda butun oaE~rmonga yoyilib ketishi mumkin. Olimlar fikriga koaE~ra, dunyoning isishi qurgaE~oqchilikni kuchaytirib, oaE~rmonlarda olov chiqish xavfini yanada oshirgan. Bunday tabiiy yongaE~inlar oaE~tloq joylarda ham uchrab turadi.

QurgaE~oqchilik va kuchli shamol olovni tez atrofga yoyadi. Qolaversa, oaE~rmondagi aksar daraxtlar bargi, tanasi yogaE~li boaE~lib, bu ularning hoaE~l boaE~lishiga qaramay gurillab yonishiga sabab boaE~ladi.

Har yili dunyo boaE~ylab ana shunday olovlarning hosil boaE~lishidan millionlab gektar oaE~rmonlar yonib bitadi. OaE~rmonlar yonishi esa ekologiya, iqtisod va sogaE~liq uchun katta zarardir.

YongaE~inning ma\'lum darajasi, aslida, oaE~rmonlarning qayta yangilanishi uchun zarur hisoblanadi. Me\'yoridan oshib ketganda esa u oaE~rmonlarni yakson qilishi bilan katta ijtimoiy va iqtisodiy zarar keltiradi. Quruq tropik oaE~rmonlarda tabiiy oaE~rmon yongaE~inlari tez-tez uchrab turadi.

Kuchli yongaE~in oaE~rmonlarning tuzilishi va strukturasini oaE~zgartirib yuboradi. YongaE~indan boaE~shagan yerlar tezda begona oaE~simlik va daraxtlar bilan qoplanadi. Dehqonlar uchun yongaE~in hosilning va hatto hayotlarining boy berilishidir. Urbanizatsiya natijasida bugun turar-joy binolari qurilishining oaE~rmon hududlarigacha yetib kelishi bunday yongaE~inlarda iqtisodiy zararning yanada kattaroq boaE~lishiga olib
kelyapti, xolos.

1997-1998 yillarda Indoneziya, 2001-2002 yillarda Avstraliya oaE~rmonlarida sodir boaE~lgan yongaE~inlar keltirgan zarar kattaligi jihatidan oaE~rmon yongaE~inlari tarixida alohida iz qoldirdi. Ushbu ofat Indoneziyada 75 million odamning hayotini izdan chiqardi, ulardan 40 mingi astma, bronxit, pnevmaniya, koaE~z va teri kasalliklari tufayli kasalxonalarga yotqizildi. Yetkazilgan zararning umumiy qiymati 9.3 milliard dollar, deb baholandi.

OaE~rmonzorlardagi yongaE~inlar oaE~rmon ekotizimining tabiiy bir qismi ekani haqidagi fikr bugun fanda koaE~pchilik tomonidan qabul qilinyapti. Hatto ayrim oaE~simlik-daraxtlar bunday yongaE~inlardan omon qolish strategiyasiga ham ega. Masalan, ba\'zi daraxtlarda olovda kuymaydigan maxsus urugaE~lar boaE~ladi. Yoki yonidagi boshqa oaE~simliklardan qutilish uchun ayrim daraxtlar olov chiqarish xususiyatiga ham ega boaE~lar ekan. Ular barglarida tez yonuvchan yogaE~ ishlab chiqaradi va oaE~z atrofida alanga chiqish xavfini oshiradi.

Lekin Janubiy Kaliforniya va Amerika janubi-gaE~arbidagi dashtlar ekotizimi bunday yongaE~inlardan katta zarar koaE~rmoqda. Bu yerda olovlarning me\'yoridan oshib ketgani mahalliy dov-daraxt va oaE~simliklarning qirilib, oaE~rnini begona oaE~simliklar egallashiga sabab boaE~lmoqda.

Ma\'lumki, oaE~simlik bugaE~langan suvning oaE~rnini yerdan tomiri orqali suv olish hisobiga toaE~ldirib turadi. Agar bu jarayon buzilsa, oaE~simlik quriydi va undan etilin yonuvchi gazi chiqadi. Ayni shu gaz toaE~plangan hududlarda olov chiqish ehtimoli yuqori boaE~ladi. Demak, oaE~rmonlarda yuzaga keladigan yongaE~inlar, odatda, ana shunday tabiiy sabablarga koaE~ra hosil boaE~ladi.

AQShning Nevada Yer Boshqaruv byurosi oaE~rmon yongaE~inlarining bir necha turi boaE~lishini aniqlagan. Ular tezligi, yoyilishi va boshlanishiga koaE~ra turlicha boaE~ladi. Ayrimlarida olov va choaE~gaE~ parchalari shamol yordamida uchib, hatto yoaE~l, daryolardan oshib oaE~tib, boshqa hududlarda yangi olovlarni keltirib chiqarar ekan. Masalan, Janubiy Kaliforniyadagi yongaE~in Santa Ana shamoli ta\'sirida bir kunda 60 kilometr masofagacha tezlikda, soatiga 1000 akr (4 kv. km.) maydonning kulini koaE~kka sovurish kuchiga ega.

YongaE~inning oldini olish mumkinmi?

Bir necha oaE~n yillar davomida AQSh OaE~rmon Xizmatining siyosati barcha oaE~rmon yongaE~inlarini bartaraf etish edi. 60-yillarga kelib bu siyosatning toaE~gaE~riligiga shubha tugaE~ildi va oaE~rmonlardagi yongaE~inning ma\'lum darajasi tabiiy boaE~lib, bu oaE~rmon tsiklik hayoti uchun hatto foydali ekani aniqlandi. Natijada olovlarni butunlay oaE~chirmasdan, balki ularni nazorat ostiga olish dasturi ishlab chiqildi.

AQShda bir yilda oaE~rtacha 4.3 million akr (17000 kv. km.) yer yonib kul boaE~ladi. SoaE~nggi yillarda federal hukumat yiliga olovni oaE~chirish uchun 1 milliard dollar sarflamoqda. 2002 yil oaE~rmon yongaE~inlari borasida rekord yil boaE~ldi. Chunki Arizona, Kaliforniya, Kolorado va Aregon shtatlarida ulkan yongaE~inlar sodir boaE~ldi.

Zarari katta boaE~lgan yongaE~inlarning oldini olish yoki ularning zararini kamaytirish uchun turli chora-tadbirlar ishlab chiqilgan. Masalan, ob-havo oaE~ta quruq boaE~lmagan davrda ataylab oaE~rmonda toaE~planib qolgan ortiqcha oaE~tin, shox-shabbalarni yoqib ulkan yongaE~in kelib chiqishining oldini olish mumkin. Yoki ortiqcha yongaE~in chiqaradigan daraxt va keraksiz yoqilgaE~i vositalaridan oaE~rmonlarni olov yoqmasdan tozalash kerak.

Olov chiqish ehtimoli yuqori boaE~lgan hududlarda yashovchi odamlar odatda uylarini qurishda olovga chidamli materiallardan foydalanishadi yoki uy atrofi olov oladigan narsalardan xoli qilinadi.

Mahalliy odamlar bunday yongaE~inlardan omon qolishning an\'anaviy usularidan ham foydalanishadi. Ular oaE~rmon ichida daraxtlardan xoli, yeri agaE~darilgan ochiq maydonlarni yashash uchun makon qilishadi.

AQShda oaE~rmon yongaE~inlarini oaE~chirish borasida yaxshi tajriba toaE~plangan. 2004 yili AQSh oaE~t oaE~chiruvchilari yangi oaE~t olgan yongaE~inlarning 99 foizini kattalashmasdan burun oaE~chirishga muvaffaq boaE~lishdi. Ammo nazorat qilish imkonsiz boaE~lgan boshqa yongaE~inlar keltirayotgan zarar hanuz yuqoriligicha qolmoqda.

Tarixda hajmi va zararining kattaligi bilan alohida nom qoldirgan yongaE~inlar bor. Masalan, 1910 yil AQShning Montana va Aydaho shtatlarida ulkan yongaE~in sodir boaE~lgan. U paytlar oaE~t oaE~chirish vositalari yaxshi takomillashmagan edi. Shuning uchun bu yongaE~in uzoq vaqt davom etib, katta hududni egallab olgan hamda shtatlar iqtisodiga ulkan moddiy zarar yetkazgan.

Sobiq ittifoqda yuz bergan Kursha -2 yongaE~ini ham zamonaviy dunyoda sodir boaE~lgan yirik oaE~t balosi edi. Dahshatli olov 1200 kishining hayotiga zomin boaE~lgan. Bu mudA-hish voqea hali-hanuz tarixda eng qora kun sifatida oaE~rganiladi.

1987 yili Shimoliy Kaliforniya va Janubiy Oregonda boshlangan yongaE~in ham oz fursat ichida 650,000 akr (2600 kv.km.) hududni, 1988 yilgi Sariqtosh Milliy Parki yongaE~ini esa 793,880 akr maydonni kulini koaE~kka sovurgan. Uni faqat toaE~satdan yoqqan qorgina toaE~xtata oldi.

OaE~rmon yongaE~inlari yana davom etadimi?

OaE~rmon yongaE~inlari yana davom etadi. Chunki, maqolamiz avvalida ta\'kidlaganimizdek, bu hodisa aslida tabiiy jarayondir. Tabiat mana shunday qoaE~pol koaE~rinuvchi usullar bilan oaE~zida muvozanatni saqlab turadi. Masalan, yirtqich hayvonlarning zaif jonivorlarni ovlab oaE~ldirishi tabiatda muvozanatni saqlash uchun zarur boaE~lgan jarayon ekanini eshitganmiz. Yoki bizga faqat zararkunanda boaE~lib koaE~rinadigan koaE~plab hayvon va hasharotlar bor. Bular nima uchun yaratilgan ekan, deb boshimiz qotadi. Teranroq oaE~ylasak va mutaxassislar fikriga quloq tutsak, har bir jonzot, hatto bir tosh parchasi ham bejiz yaratilmaganiga, har birining tabiatda oaE~z vazifasi borligiga amin boaE~lamiz. Bunga bir misol. OaE~tgan asr Xitoyda atrof-muhitga katta zarar keltirayotgan bir qush turini yoppasiga qirish amaliyoti oaE~tkazilgan edi. Ammo toaE~satdan dehqonchilikning kushandasi boaE~lgan boshqa bir hasharot turi koaE~payib ketib, mamlakat qishloq xoaE~jaligi ogaE~ir yoaE~qotishga uchray boshladi. Natijada, mamlakatda yana oaE~sha yoaE~qolib ketgan qushlarni koaE~paytirish boaE~yicha yangi harakat boshlanadi. Chunki zararkunanda hasharotlarni koaE~payib ketishdan asrab turgan vositalardan biri mana shu qushlar ekani aniqlangan.

OaE~rmon yongaE~inlarining me\'yordagi darajasi ham aslida tabiatdagi tabiiy jarayonning bir qismidir. Ular tabiatdagi muvozanatni tiklashga yordam beradi.

Ammo ulkan yongaE~inlar inson jiloviga boaE~ysunishni xohlamay, istalgan paytda istalgan hududda bosh koaE~tarishi mumkinligi ham bor gap. Me\'yordan ortiq bunday yongaE~inlarning kelib chiqishiga ham aslida insonning oaE~zi aybdor. Chunki dunyoning isishi, qurgaE~oqchilik kabi global muammolar va ular keltirib chiqarayotgan oqibatlar bashar farzandining ekologiyaga nisbatan qilayotgan qoaE~pol muomalasiga tabiatning berayotgan odil javobidir. Biz tabiatga, Ona Yerga shafqatsizlarcha munosabatda boaE~lyapmiz. Uni asrab-avaylamayapmiz.

Aqlli odamlar yaxshi bilishadiki, har bir xatti-harakatimizga javob berish bor. Demak, bunday zararli yongaE~inlarning oldini olish ham yana kelib oaE~zimizga taqalyapti. Bizni bagaE~rida tarbiyalab voyaga yetkazgan, biz uchun har xil ne\'matlarni berayotgan Ona Yerni asrash biz Yer farzandlarining muqaddas burchimizdir. Agar biz ushbu majburiyatimizni unutsak, bu xatti-harakatlarimiz javobsiz qolmaydi. Ekologik vaziyat eca siyosiy chegaralarni tan olmaydi. Bir hududda roaE~y bergan muammo qoaE~shni davlatlarga va hatto butun dunyo ekotizimiga salbiy ta\'sir qilishi mumkin. Ayni shu masalani tushungan dunyo hamjamiyati bu borada davlatlar oaE~rtasida amaliy ishlarni olib boryapti. Ammo qilinayotgan ishlar hali yetarli darajada emas.

Behzod Mamadiyev
aEsMaaE?rifataEt gazetasidan olindi.











