Yiloykun hisobini amalga kiritish, agarda u boshqa madaniyatdan oaE~zlashtirilmagan boaE~lsa, xalq tarixida inqilobiy hodisa hisoblanadi. Xalqning milliy Yilboshi bayrami ildizlari oaE~sha el foydalangan ilk taqvimlarga borib taqaladi. Mazkur tantanalar asrlar osha boyib borgan, hatto nomi oaE~zgarib ketgan boaE~lsa ham (masalan, biz nishonlayotgan NavroaE~z kabi), oaE~zak saqlanib qoladi. Shunday ekan, Yilboshi (NavroaE~z) bayrami tarixini taqvimlar tarixi bilan chambarchas oaE~rganmoq maqsadga muvofiq.  
Taqvim tajribasi

Qadimda olovni bilib olishi odamlarning hayot tarzini oaE~zgartirib yubordi. Yana shunday kashfiyotlardan biri vaqt oaE~lchov birliklarining ixtiro qilinishidir. Bundan bir necha ming yillar oldin odamlar vaqtning toaE~xtovsiz harakatda ekanligi, tabiat hodisalari ma\'lum bir muddatda takrorlanib turishini sezib qoladi. Asta-sekin vaqt oaE~lchov birliklari yaratila boshlaydi. Fanda dunyoning eng birinchi taqvimi milloddan avvalgi toaE~rtinchi ming yillikda Misrda yaratilgan deb qabul qilingan. U Nilning bir toshishidan ikkinchi bor toshishigacha boaE~lgan muddatni oaE~z ichiga olgan. (Keyinchalik Sotis yulduzi chiqqan kuni Nil toshayotgani ma\'lum boaE~ladi.) Lekin Misr taqvimi hozirda foydalanilayotgan kalendar kabi aniq boaE~lmagan. Bundan keyingi taqvimlar ham turli-tuman: biri oaE~n oydan, ikkinchisi oaE~n ikki oydan, uchinchisi oaE~n uch oydan tashkil topgan edi. Ayrim taqvimlarga quyoshning, ayrimlariga oyning harakati asos qilib olingan.

Aslida, Misrning qadimiy taqvimi bilan boaE~ylashadigan taqvimlar bizda ham boaE~lgan. Faqat biroz boshqacha koaE~rinishda.

Yigirma ming yillik taqvim

XXI asrda yashayapmiz, xuddi Yer yuzida kashf qiladigan narsaning oaE~zi qolmagandek, odam oyogaE~i yetmagan joy yoaE~q. Yurtimizda esa barcha qadimiy manzillar oaE~tgan asrda oaE~rganib boaE~lingan, bugungi olimlarga ish ham qolmagandek edi. Lekin bunday taassurotimizni keyingi yillarda ochilgan ba\'zi tarixiy kashfiyotlar A"buzibA" qoaE~ydi. Axir, hali togaE~u toshlarimiz bagaE~riga ne-ne sirlarni yashirib yotibdi.

2001 yil olimlar Kitob shahridan 25 km shimoli-gaE~arbdagi Oyoqchisoy vodiysida qoyalarga, gaE~or devorlariga qadim zamonlarda chizilgan rasmlarga duch keldi. Unga yaqin boaE~lgan Siypantosh manzilida esa toaE~q qora, yashil, sariq, jigarrang boaE~yoqlar bilan ishlangan  turli geometrik shakllar bor edi. Devorda 28 va 29 ta chiziqlar ham ifodalangan edi. O\'z-oaE~zidan ma\'lumki, bu qamariy hisob boaE~yicha oy kunlarini bildiradi. Xoch belgisi esa qadimgi madaniyatimizda quyoshni anglatgan. ToaE~rtta uchburchakka boaE~lingan kvadrat esa koaE~pgina xalqlarda koinot ramzidir. Romblardan iborat zanjir yaxshi saqlanmagan, lekin romblarning 12 yoki 13 ta ekanidan koaE~rinib turibdiki, u yil tarkibidagi oylar sonini ifodalaydi. Siypantosh manzilini oaE~rgangan olim Rustam Sulaymonov qadamjo tarixini 10-20 ming yil ilgaridan belgilaydi. Ma\'lumotlarga qaraganda, yurtimizda 150 atrofida qoyatosh suratlari manzili mavjud. Lekin faqat Zarautsoyda boaE~yoq bilan ishlangan suratlar uchrardi. Siypantoshdagi noyob topilma nafaqat yurtimizdagi rangli petrogliflar manzili sonini yana bittaga koaE~paytiradi, balki bundan oaE~n ming yillar oldin ajdodlarimiz kunoyyil hisobidan xabardor boaE~lishganini isbotlaydi...

Qadimgi tosh chizmalar

FargaE~ona vodiysida joylashgan Saymalitosh qoyatosh suratlari manzilida gaE~aroyib suratlar uchraydi. Ular koaE~rinishidan quyoshning oddiy chizmasini eslatadi. \"Quyoshcha\"dan 12 ta bir xil uzunlikdagi nur taralib turibdi. Bulardan tashqari, boshqalardan uzunroq uchi ayri shaklida oaE~n uchinchi chiziq ham tortilgan. Mazkur chizmalar fanda 4-5 ming yillik tarixga ega deb qaraladi. Olimlarning fikricha, bunday tasvirlar oaE~sha davrda dehqonchilik va chorvachilik bilan shugaE~ullanuvchi aholi oaE~rtasida taqvim rolini oaE~ynagan. Yana bir chizmada \"nur\"lar soni 28 (29) ta. Aylana ichida kichikroq odatiy oaE~n uchtalik \"quyoshcha\". Ma\'lumki, qamariy yil 354 kun, shamsiy yil esa 365(6) kundan iborat. Oradagi farq uch yilda bir oyga teng boaE~ladi. Shu bois har uchinchi yil 13 oylik kelgan. Shundan kelib chiqib, ichki \"quyoshcha\"dagi oaE~n uchinchi nur nega chizilganini izohlash mumkin. Ajdodlarimiz bu oraliq farqni sezishgan va yil hisobiga oaE~n uchinchi oy qilib kirgizishgan boaE~lsa kerak.

KoaE~hna tosh chizmalar majmuasining yana bir e\'tiborni tortadigan jihati, yigirma sakkiztalik katta tasvirning ayri oyoqchasi Sharqqa qarab chiqarilganidir(1). QoaE~shchining surati bilan birga chizilgan \"quyoshcha\"larning ayri nuri shimoli-sharq tomonga qarab tortilgan. Aylana ichi boaE~sh qoldirilgan(2). O\'rtasida qoaE~shuv belgisi shaklida chizma boaE~lgan suratlarda esa oyoqcha shimolga qarab turibdi(3). Mazkur uch suratda davriy ketma-ketlikni kuzatish mumkin. 1.Yilboshi. 2.NavroaE~z sayillaridan keyin boshlanadigan bahorgi dehqonchilik yumushlari davri. 3.Yozdagi eng uzun kun. Aynan uchinchi chizma boaE~yicha bunday toaE~xtamga kelishimizga sabab, yuqorida aytilganidek, qadimda ajdodlarimiz quyoshni ifodalash uchun aylana ichiga \"+\" belgisini chizishgan.

Bu oaE~rinda bir muhim xulosaga kelish mumkin: turkiy xalqlar 4-5 ming oldingi davrlardayoq Yilboshi bayramini bahorda nishonlagan. A"NavroaE~zA" istilohini birlamchi oaE~ringa qoaE~yib, A"xalqimiz mazkur ayyomni qutlash an\'anasini qoaE~shni madaniyatlardan oaE~zlashtirib olganA" qabilidagi qarash egalari yanglishadi. Qolaversa, Yilboshi (NavroaE~z) sof uygaE~onish bayrami, tabiatning tantanasidir. Nazarimizda, uning diniy va milliy oaE~zaklari keyinchalik oaE~ylab topilgan boaE~lsa kerak.

Farrux Hasan oaE~gaE~li 











