Sharq mumtoz she\'riyatida ohu, kiyik singari atamalar koaE~plab ishlatiladi. Ularning har biri oaE~z oaE~rnida nafosat va goaE~zallik, qoaE~rquv va hadikni anglatadi. Qadimdan kiyiklar haqida kuy-qoaE~shiqlar, afsonalar koaE~plab yaratilgan va keng tarqalgan. Terisi va goaE~shtining qimmatbaholigi tufayli bundan bir necha yillar oldin ayovsiz qirilgan jonivorlar allaqachon xalqaro muhofaza hujjati - \"Qizil kitob\"ga ham kiritilgan. Bugungi avlod, afsuski, ularning ayrim yorqin turlari bilan faqatgina surati orqali tanishishga majbur.
Qoramollar, qoaE~y va echkidan tashqari barcha jufttuyoqli kavsh qaytaruvchi hayvonlar kiyiklar, deb ataladi. Qovushshohlilar oilasiga mansub sutemizuvchilar urugaE~i boaE~lmish kiyiklar ham boshqa hayvonot olami a\'zolari singari koaE~payadi, nasl qoldiradi. Ammo ularning hayot tarzi, koaE~payishi boshqalariga oaE~xshamaydi. Ular aprel va may oylarida bir yoki ikkitadan bola tugaE~adi. Kiyiklar tutqun holda, madaniy boquvda erkinlikdagiga qaraganda juda tez koaE~payadi, bolalari ham kam vaqtA-da ulgaE~ayib, oyoqqa turib olishadi, biroq tabiiy sharoitdagidan koaE~ra sezilarli qisqa umr kechiradi. Eng achinarli jihati shundaki, ular ozodlikda ham bor-yoaE~gaE~i 6-7 yil, nari borsa, 9 yil yasharkan, xolos.

Kiyiklar odatda ochiq yerlarda, dashtu biyobonlarda umrA-guzaronlik qiladi. Tanasining tuproq rangiga oaE~xshashligi koaE~pincha dushmanni chalgaE~itib, muqarrar xavfdan saqlab qoladi. Bundan tashqari, ular yengil va tez yuguradi, uncha-muncha yirtqich uning ortidan chopib, toliqib qolishi kuzatuvchilar nigohida koaE~p bor takrorlangan. Masalan, asosan Markaziy Osiyo va GaE~arbiy OsiyoA-da yashovchi jayronlar soatiga 62 kilometr tezlikda yugura oladi. Ularning keskin burilishi, toaE~satdan yoaE~nalishni 90 gradus burchak ostida oaE~zgartirishi qoplon, sirtlon va boshqa goaE~shtxoaE~rlarni holdan toydiradi. Aksincha, tanlab yeyishga odatlangani uchun koaE~pincha och qolib, yugurganda charchab, yov oaE~ljasiga ham aylanadi.

Kiyikning 12 ta, ba\'zi manbalarda 20 taga yaqin turi koaE~rsatiladi. Jumladan, addaks, saudiya (Saudiya Arabistoni), chinkara (Hindiston, Eron, Pokiston), gerenuk, gaE~izol, bilkis (Yaman), arabika, spika, kyuve, sariq, sariqtumshuq, tomson, jayron, saygaE~oq, granti, antilopa, impala kiyiA-gi va hokazo.

Ulardan OaE~zbekiston, MoaE~gaE~uliston, QozogaE~iston, QirgaE~izisA-ton, Turkmaniston, Pokiston, Ozarboyjon, Xitoy singari davlatlarda ohular va jayronlar mashhur. Ohular va ularning oaE~ziga xos sifatlari toaE~gaE~risida koaE~p eshitganmiz, oaE~qiganmiz. Maktab, kasb-hunar kollejlari hamda oliy oaE~quv yurtlari adabiyotlariga kiritilgan koaE~plab badiiy asarlarda ohu obraziga bot-bot duch kelamiz. OaE~tgan zamonlarda Sharq xalqlarining zodagon oilalari ohularni oaE~zlariga ramz qilib olishgan, chunki ohular odamlar orasida hayvonlarning eng toza va oliy vakili sifatida taassurot uygaE~otgan. Homilador ayollar ma\'lum vaqt davomida soatlab ohularning koaE~zlariga termulib oaE~tirishgan ekan. Ular tugaE~ilajak farzandi ana shunday chiroyli, xushbichim va shahlo koaE~z boaE~lishiga ishongan. Kiyikning nigohlari chindan ham juda jozibador va oaE~ynoqi boaE~ladi.

Ohuni gaE~izol deb ham atashadi. Bu soaE~z asli arab tilidan oaE~zlashgan, uning yunon tilidagi ifodasi ham yoaE~q emas: gazella. GaE~izolning uzunligi 85-170 santimetrdan oshmaydi, boaE~yi 50-110 santimetrgacha oaE~sadi. Barcha kiyiksimonlar singari gaE~izollarning faqat erkagida shoxi boaE~ladi (umuman, bu alohidalik barcha kiyikA-larga xosdir). Ular tashqaridan lirasimon qayrilgan boaE~ladi. Albatta, shoxlar ma\'lum vazifani bajaradi: raqib ohu bilan hudud masalasini hal qilish va yirtqichlardan eng soaE~nggi himoya vositasi sifatida himoyalanish uchun asqoA-tadi.

XX asr boshida gaE~izollar, jayronlar oaE~lkamizning qariyb koaE~plab joylarida yovvoyi holda yashagan. Sobiq shoaE~ro tuzumi yaratib bergan vahshiyona imkoniyatdan sayyodlar unumli foydalandi, ular tomonidan amalga oshirilgan son-sanoqsiz ovlar tufayli saygaE~oqu ohular miqdori keskin kamayib ketadi. Puldor kimsalar, xorijiy mehmonlar ishtirokida togaE~ yon-bagaE~rida kechadigan ziyofatlar kiyik goaE~shti aralashmagan taomsiz oaE~tmasdi. Shu tariqa bir paytlar dashtu oaE~rmonlarga zeb bagaE~ishlagan, xalqning uzviy boyligi sanalgan jonivorlarning ma\'lum vaqt davomida tuyoq izlarini ham uchratish amri mahol boaE~lib qoldi. ShukrA-ki, oradan koaE~p oaE~tmay, qadrdon kiyiklar yurtimizning Buxoro, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarida yangi hayotini boshladi. Ushbu hududlarda kiyiklarni koaE~paytirish uchun maxsus parvarishxonalar ochildi.

Ushbu jonivorlar ohular ichida \"qora quyruq\", \"xara-suta\", \"qora dum\" degan nomlari bilan ham ajralib turadi. Uning yagaE~rinidan boaE~yi 75 sm.gacha, dumi 25 sm.gacha uzunlikda, vazni 33 kg.gacha boaE~ladi. 30 sm. uzunlikdagi shoxi qora rangda, tanasining tusi yozdagiga qaraganda qishda yorqinlashadi.

Jayronlar choaE~l va chalachoaE~llarda, taqir-taqronlarda, qumliklarda umrguzaronlik qiladi. Ularni togaE~ yon bagaE~irlarida ham uchratish mumkin, biroq baland qoyalarga chiqolmaydi. Jazirama yozda buloq va daryo qirgaE~oqlarida jon saqlaydi. Saraton issigaE~idan qochib, salA-qin joylarda bir necha kunlab oaE~tlamasdan, kavsh qaytarib yotadi. Ular qaynoq holatdagi suvni ichib ham chanqogaE~ini qondiraveradi, suvsizlikka chidamli. Qishda oaE~t-emish izlab, uch kunda 15 km. yoaE~lni bosib qoaE~yadi, bunda saksovul, yantogaE~u yulgaE~unlar bilan oziqlanadi. IzgaE~irinli damlar kelib, kunlar qattiq sovib ketsa, shimoldagi jayronlar janubga (yongaE~in payti janubdagi podalar shimolga) koaE~chadi, bu uzoq davom etuvchi mashaqqatli yurishda jonivorlarning koaE~pchiligi nobud boaE~ladi.

Jayronlar kam umr kechirgani tufayli erta balogaE~atga yetadi, ikki yoshga toaE~lar-toaE~lmas jufti bilan qoaE~shiladi va 5 yarim oy deganda yosh kiyikchalarni dunyoga keltiradi. Ikki yarim yoshdan hudud va \"sardorlik\" masalasini hal qilishga kirishadi.

Ushbu jonivorlar terisi, goaE~shti, shoxi va kindigidan olinadigan antiqa mushk-anbar uchun ovlangan.

Janubiy Osiyo, Misr va Afrikaning boshqa hududida ham kiyiklar yashaydi. Qadimgi Misrda ohular ikkita muhim ahamiyatga ega boaE~lgan. Birinchisi, yovvoyi hayvonlarni qoaE~lga oaE~rgatish mumkinligini dastlab aynan ular orqali angA-lagan, ularning sutini sogaE~ib ichgan, goaE~shtini iste\'mol qilgan, ikkinchi tomondan esa, kiyiklarda sahro va yovuzlik ilohi Setning yovvoyi tajassumini koaE~rib, ulardan hayiqishgan, qoaE~rqqan. Ya\'ni bir hayvonda ikki xil sifat zohir, uning goaE~zalligi-yu nafosati aldamchi xususiyatga ega, deb oaE~ylagan. Shimoliy Misr aholisi kiyikni boshlanajak urush va magaE~lubiyat ramzi sifatida qabul qilib, uning sharafiga qurbonlik keltirgan. Janubiy Misr aholisi kiyiklarni \"ilohlar qirolichasi\", \"samo qirolichasi\" deya atagan va sigaE~ingan.

BoaE~yining uzunligi taxminan 65 sm., shoxlarining uzunligi 20-39 sm.gacha keladigan chinkara (hind gaE~izoli) oaE~rtacha 25 kg. vaznga ega boaE~ladi. Uning terisi mayin, koaE~zlarining tagidan to ogaE~zigacha ikkita qora chiziq tortilgan. Rangi qizgaE~ish, qorin qismi oq rangda. Chinkaralar hind yaylovlarida uchtadan oaE~ttiztagacha toaE~planib, erta tong mahali yoki gaE~ira-shira tunda oaE~tlaydi, xuddi tuyaA-lar singari uzoq vaqtgacha suvsiz yashay oladi.

Keng tarqalgan kiyiklardan yana biri - gerenuk. U somali tilidagi A"garanugA" soaE~zidan olingan, demak, gerenuklar podasini Afrika qit\'asida uchratish mumkin. Tashqi koaE~rinishidan jirafani yodga solsa-da, u qadar baland emas, pastak daraxtlarga yemish ilinjida orqa oyoqlarida tikka koaE~tarilganda, 150 sm.gacha choaE~ziladi. Vazni 43-50 kg.dir. Shoxlarining uzunligi 35 sm.ni, yagaE~rinidan boaE~yi 95 sm.ni tashkil etadi. Gerenuklar oaE~tmishda Misr va Sudanda ham uchragan, ammo ayni kunda faqat Somali va Efiopiyadan to Shimoliy Tanzaniyagacha boaE~lgan hududlarda keng tarqalA-gan. Ana shu hudud ilmiy tilda gerenuklar areali deyiA-ladi. Gerenuklar dengiz sathidan 1800 metr balandlikdagi togaE~ qoyalariga bemalol koaE~tarila oladi.

Kiyiklar ichida eng tez yuguradigani Tomson ohulari boaE~lib, ular soatiga 80 km. tezlikda chopadi. U shotland olimi Jozef Tomson nomi bilan ataladi. Sudanlik aholi Tomson ohularini xaloskor sifatida qadrlaydi, qarovsiz qolgan odam bolalarini och qoplonlar hujumidan asrab qolish uchun oaE~zlarini qurbon qilgan jasoratli kiyiklar haqida afsona ham yaratilgan.

Afrika savannalari, ArabisA-ton yarim oroli, Suriya va Amerikada tarqalgan ona antilopalar har 5-6 oyda bolalaydi va shu bois, umrining oxirigacha ketma-ket tugaE~iladigan zurriyotlari parvarishi bilan band boaE~ladi. Hozirda koaE~plab oaE~lkalarda antilopalar osonlik bilan xonakilashtirilib, koaE~paytirilmoqda.

Kiyiklar sergak hayvonlar ichida birinchi oaE~rinda tursa, ajabmas. Xavfni juda tez payqaydi. Faqat \"loqayd\" saygaE~oqlargina to yirtqich roaE~parasida paydo boaE~lmaguncha pinagini buzmaydi.

Mutaxassislarning qayd etishicha, ona tabiatning tilsiz moaE~\'jizalaridan biri - kiyiklarning goaE~zalligidan bahra olish, moddiy jihatlaridan manfaat yoaE~lida tinimsiz foydalanish oqibatida bugun insoniyat yetkazayotgan zarar sher, yoaE~lbars, boaE~ri, qoplon, yovvoyi dala mushugi va burgut singari yirtqichlar ziyonidan 2 barobar koaE~p ekan. Dunyodagi necha minglab koaE~ngilochar goaE~shalar, hayvonot bogaE~larida tutqunlikda saqlanuvchi kiyiklarning mahzun koaE~zidagi iztirobni uqish, unsiz ohini tinglash naqadar ayanchli, qanchalik qaygaE~uli boaE~lmasin, afsuski, shikoru saydlarga butkul barham berilmayapti. Binobarin, yetmish yashar otaxondan shundoq ham oaE~n marta kam umr koaE~ruvchi kiyiklar deyarli butun hayotini hadik-u qoaE~rquvda, muttasil xavotirda oaE~tkazadi. Shunday ekan, ularning najotkoriga aylanish ham, sayyodiga aylanish ham oaE~zimizga bogaE~liq...

Zohidjon Xolov
aEsMaaE?rifataEt gazetasidan olindi.











