XXI asrning katta muammolardan biri bu - atrof-muhitning ifloslanishi hamda iqlim isishi bilan bogaE~liq holda ekologiyaning global tarzda buzilishidir. Ekologik inqiroz davomiyligi va talofat koaE~lamiga koaE~ra turli xil koaE~rinishda yuz beradi. Ayrimlari bir necha kun ichidayoq sodir boaE~lib, tezkor talofatlarni keltirib chiqarsa, ba\'zilarining yuzaga chiqishi uchun millionlab yil kerak boaE~ladi. Shuningdek, ekologik inqiroz biror hudud doirasida yoxud global miqyosda boaE~lishi mumkin.
OaE~tmishdagi muzliklar, suvliklar davri va ular oaE~rnini egallagan yangi iqlim sharoitlari hamda ular olib kelgan oaE~zgarishlarni tahlil qiladigan boaE~lsak, mazkur davrlarda flora va fauna olamining ayrim turlari qirilib, oaE~rnini yangi navlar egallaganini koaE~rishimiz mumkin. Hozirga qadar inson zotining Yer yuzida yashab qolishiga jiddiy tahdid soluvchi ekologik inqiroz yuz bermagan boaE~lsa-da, lekin bugunning eng katta global muammosiga aylangan iqlim isishi hamda u keltirib chiqargan va chiqarayotgan asoratlar bu holga jiddiy qarashni taqazo etadi.

Biz bugungi maqolamizda ayni shu global muammo atrofida fikr yuritmoqchimiz.

Muammoning bosh sababi

Atrof-muhit ifloslanishi, natijada iqlimning global tarzda isishiga asosiy sabab tabiiy yoqilgaE~i zahiralarining katta hajmda iste\'mol qilinishidir. Zamonaviy dunyoda insoniyat A"ishtahasi ochilib borganiA" sari neft, koaE~mir, gaz kabi yoqilgaE~ilar iste\'moliga boaE~lgan talab ham oshib bormoqda hamda ular koaE~r-koaE~rona va tartibsiz ravishda oaE~zlashtirilib, atrof-muhitga katta ziyon yetkazilayapti.

Avvalo, mazkur yerosti zahiralaridan boaE~shab qolgan konlar mutlaqo yaroqsiz va sogaE~liq uchun zararli chiqindi yerlarga aylanib qolishi bilan atrof-muhit uchun xavflidir. YoqilgaE~ilardan foydalanish oqibatida atmosferaga chiqayotgan issiqxona gazlari yetkazayotgan zarar koaE~lami esa undan ham katta. Zavodlardan koaE~kka oaE~rlayotgan zaharli tutunlarning aniq hisobini bilish imkonsiz. Kuniga millionlab tonna chiqindilar esa oqava suvlarga qoaE~shilib, suv havzasi hayvonot olami uchun ham ulkan ofat manbai boaE~lib xizmat qilmoqda. Ochiq hududlarga tashlanayotgan chiqindilar esa katta-katta yerlarda axlat uyumlarini hosil qilayapti. Bularning barchasi dunyo ob-havosining me\'yordagi darajadan koaE~tarilishiga sabab boaE~lmoqda.

Asoratlar boaE~y koaE~rsata boshladi

Global iqlim isishi asoratlari allaqachon oaE~zini namoyon qilishga ulgurdi. ToaE~fonlar, boaE~ronlar hamda qurgaE~oqchilik ofatlarining tez-tez uchrayotgani ayni iqlim isishi oqibatida yuzaga kelayotir. OaE~tgan asrning ikkinchi yarmida sanoati rivojlangan mamlakatlarda issiqxona gazlarining katta miqdorda va betartib tarzda atmosferaga chiqarilishi ozon qavatining teshilishiga olib keldi. Natijada Quyoshning inson uchun zararli boaE~lgan nurlari mazkur teshikdan oaE~tib, insoniyat uchun xavfni yuzaga keltirdi. Jahon hamjamiyati bundan jiddiy tashvishga tushib, issiqxona gazlari miqdorini kamaytirish uchun lozim boaE~lgan chora-tadbirlar ishlab chiqish zarurligini anglab yetdi hamda bu borada qilingan amaliy ishlar natijasida mavjud xavfni ma\'lum darajada jilovlashga muvaffaq boaE~lindi.

Iqlim isishi abadiy muzliklar diyori boaE~lgan Arktikaga ham yetib bordi. Bu yerdagi ulkan muzliklarning erishi ummonlardagi suv sathining koaE~tarilishiga sabab boaE~lyapti. Ayni holat okean qirgaE~oqlarida qad rostlagan shaharlar uchun xavf tugaE~dirmoqda.

Atrof-muhit ifloslanishi bilan bogaE~liq yana bir muammo bu toza ichimlik suvining tanqisligidir.

Statistik ma\'lumotlarga koaE~ra, ayni paytda dunyoning kamida 1 mlrd. aholisi toza ichimlik suvi ichish imkoniyatiga ega emas. 1990 yildan beri toza ichimlik suvini iste\'mol qiluvchilar soni 1,6 mlrd. kishiga oshgan boaE~lsa-da, lekin bu ne\'matga tashnalar soni hanuz yuqoriligicha qolmoqda.

OaE~tgan asrda suvga nisbatan boaE~lgan talabning oshishi aholi oaE~sishiga nisbatan ikki barobar yuqori boaE~ldi. Hali dunyoda suvsizlik muammosi ochiq koaE~zga tashlanmagan boaE~lsa-da, lekin Yer yuzi aholisining 2,8 milliardi yoki boshqacha qilib aytganda, jami yer yuzi aholisining 40 foizi suv tanqis boaE~lgan hududlarda yashaydi. Ayni holat esa mavjud suv resurslaridan tejab-tergab foydalanishni taqozo etadi.

Toza ichimlik suvi borasidagi muammolarga, asosan, Afrika qit\'asida yashovchi insonlar koaE~proq duch kelmoqda. Bu mintaqa suv resurslarining hududlar oaE~rtasidagi taqsimotida jiddiy nomutanosiblik bor. Masalan, Shimoliy Afrikada aholining 92 foizi toza ichimlik suvi iste\'mol qilish imkoniyatiga ega boaE~lsa, sahro mintaqasidagi Afrika davlatlarida bu koaE~rsatkich 60 foizga ham yetmaydi.

Choralar koaE~rilmoqda, biroq...

1987 yili qabul qilingan Montreal Protokoli asosida nihoyat ozon qavatining teshilishiga katta hissa qoaE~shayotgan ayrim kimyoviy moddalarning atmosferaga chiqarilishi taqiqlandi. Natijada bunday gazlarning miqdori 96 foizga kamaydi. Bundan tashqari, hozirda iqlim isishi va ozon qavati teshilishida muhim rol oaE~ynovchi yana bir modda - karbon dioksidi gazini taqiqlash borasida ham amaliy muzokaralar olib borilmoqda. 2007 yili dunyo mamlakatlari hukumatlari yigaE~inida 10 yil ichida karbon dioksidi gazlarining chiqarilishini butunlay toaE~xtatish borasida kelishuv imzolandi.

ChoaE~llashish xavfi yuqori boaE~lgan hududlarda daraxtlar ekish va oaE~rmonlashtirish ishlari ham ijobiy natijalar bermoqda. Masalan, Pokistonning Tal choaE~l hududida bir necha oaE~n yil oldin daraxt ekish ishlari boshlangan edi. Hozir mazkur hudud umumiy maydonining 30 foizi koaE~kalamzor maskanga aylandi. Bu 2,5 mln. gektar yerni choaE~llanishdan asrab qolish demakdir. Nigeriyada ham keng koaE~lamdagi oaE~rmonlashtirish mamlakatda qurgaE~oqchilikning kamayishiga sabab boaE~lmoqda.

Atrof-muhit ekologiyasini asrab-avaylashda 2000 yili qabul qilingan BMT Mingyillik Rivojlanish Maqsadlari (MRM) katta oaE~rin tutadi. Atrof-muhitni asrash hamda toza ichimlik suvi yetkazib berish mazkur rezolyutsiyada 7-maqsad sifatida roaE~yxatga olingan. Bu muhim masala ijrosi yuzasidan ishlab chiqilgan chora-tadbirlar hamda loyihalarni amalga oshirish uchun global miqA-yosda har yili kamida 10 mlrd. dollar mablagaE~ sarflanishi rejalashtirilgan. Ayni maqsad doirasida choaE~llashishning oldini olish hamda choaE~llashish xavfi yuqori boaE~lgan hududlarni oaE~rmonlashtirish ham keng doirada ijro etilmoqda. 2000 - 2005 yillar orasida olib borilgan ayni chora-tadbirlar doirasida choaE~llashishning global yillik koaE~rsatkichi 8,9 mln. gektardan 7,3 mln. gektarga kamayishiga erishildi.

OaE~zbekistonda ekologik vaziyat

Yurtimizda ekologiyani asrab-avaylash, atrof-muhit ozodaligini asrash masalalariga katta e\'tibor berib kelinmoqda. OaE~zbekistonning eng katta ekologik muammosi Orol dengizining qurib borishidir. Orol dengizining ekologik falokat hududi, shuningdek, QozogaE~iston, Turkmanistonni ham qamrab oladi.

Ayni vaqtda OaE~zbekistonda 301 oaE~simlik va 184 ta hayvon turi \"OaE~zbekiston Qizil Kitobi\"ga kiritilgan.

Ekologik barqarorlikni ta\'minlash uchun OaE~zbekiston hukumati bir qator strategik dasturlarni ishlab chiqqan. Xususan, OaE~zbekiston Respublikasi atrof-muhit gigienasi boaE~yicha milliy harakat dasA-turi, biologik rang-baranglikni saqlash boaE~yicha Milliy strategiya va Harakat rejasi, QurgaE~oqchilik va choaE~lga aylanishga qarshi kurash boaE~yicha Milliy harakat dasA-turi, Atrof-muhit muhofazasi boaE~yicha Milliy harakat dasturi kabi bir qator rejalar qabul qilingan boaE~lib, ular asosida yurtimiz ekologiyasini asrab-avaylash borasida qator ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda.

BMT agentliklari tizimi ham OaE~zbekistonning tabiiy zahiralarini barqaror rivojlantirish maqsadida atrof-muhitdan foydalanishni samarali boshqarishga va uni muhofaza qilishga qaratilgan sa\'y-harakatlarni bir qator loyiA-halar orqali qoaE~llab-quvvatlab kelmoqda.

Xususan, aholini toza ichimlik suvi bilan ta\'minlash maqsadida OaE~zbekiston hukumati ekologik muammolarni hal etishga yoaE~naltirilgan qator strategik hujjatlarni ishlab chiqqan. 2000 - 2010 yillarga moaE~ljallangan davrda qishloq aholisini ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta\'minlash davlat dasturi bu borada muhim amaliy ahamiyatga ega. Ayni maqsad yoaE~lida ham BMT tizimi agentliklari va boshqa xalqaro tashkilotlar suv zahiralaridan unumli foydalanishda OaE~zbekiston bilan faol hamkorlik qilib kelmoqda.

Yurtimizda barqaror rivojlanish koaE~rsatkichiga ega boaE~lish bosh maqsad sifatida belgilangan. Barqaror rivojlanish shunday taraqqiyot yoaE~liki, unda bugunning manfaatlari yoaE~lida kelajak avlod ehtiyojlarining qondirilishi xavf ostiga qoaE~yilmaydi.

Kim aybdor?

Achchiq haqiqat shundaki, global isishga eng katta hissa qoaE~shayotgan davlatlar bu rivojlangan sanoat mamlakatlaridir. Yer, suv va havo ifloslanishida eng katta ulushga ega boaE~lgan oaE~lkalar ham ayni shu mamlakatlardir. Lekin ular yaratayotgan muammo uchun issiqxona gazlarini deyarli chiqarmaydigan Afrika kabi qashshoq hudud mamlakatlari jabr koaE~rishiga toaE~gaE~ri kelyapti.

Afrika qit\'asining global isishdan eng koaE~p zarar koaE~rayotgan hudud ekani bugun hech kim uchun yangilik emas. Iqlim oaE~zgarishi bu yerdagi shundoq ham jazirama boaE~lgan havoni yanada isitib, oziq-ovqat manbalari boaE~lgan ekin maydonlarini nobud qilmoqda.

Mutaxassislar fikriga koaE~ra, Afrika bugungi ahvolidan qutilishi uchun iqlim oaE~zgarishining qanchalar jiddiy muammo ekanini, avvalo, oaE~z xalqiga tushuntirishi kerak. Bundan tashqari, muammo keltirib chiqarayotgan jiddiy asoratlarning oldini olish uchun katta mablagaE~ kerak boaE~ladi. Shu bois ularni inqirozdan olib chiqish uchun boy mamlakatlar yordam qoaE~lini choaE~zishi kerak. Bu borada rivojlangan davlatlarning aksariyati sustkashlikka yoaE~l qoaE~yayotgan boaE~lsa-da, lekin ular orasida yordam qoaE~lini choaE~zayotganlar ham yoaE~q emas. Masalan, Norvegiya Tanzaniyaga soaE~nggi besh yilda iqlim oaE~zgarishi va oaE~rmonlarning yoaE~qolib borishi muammolarining oldini olish uchun 100 million dollar taqdim etdi. Negaki, Tanzaniya oaE~rmonlari yoaE~qolib, choaE~llashish darajasining yuqoriligi boaE~yicha Afrikada birinchi oaE~rinda turadi. Iqlim oaE~zgarishi va global isishga qarshi kurashda choaE~llashishning oldini olish esa juda muhim. Norvegiya Bosh vaziri Jens Stoltenberg aytganidek, \"ChoaE~llashish global miqdorda issiqxona gazlari chiqishining 20 foizini tashkil qiladi\" va bu miqdor shak-shubhasiz dahshatli oqibatlarni keltirib chiqaradi.

Norvegiya iqlim oaE~zgarishining jiddiy muammo ekanini oaE~z vaqtida anglab yetgan koaE~rinadi. U oaE~z hududini 2030 yilgacha karbon gazlaridan mutlaqo xoli hududga aylantirishni rejalashtirmoqda. Agar barcha mamlakatlar (hech boaE~lmaganda, AQSh, Xitoy, Hindiston kabi yirik sanoat davlatlari) bu borada shu kabi amaliy ishlarga kirishsa, iqlim oaE~zgarishi olib kelishi kutilayotgan salbiy oqibatlarning oldi olingan boaE~lardi. Xulosa qilib aytganda, global isishning yanada jiddiyroq zararlarini butun dunyo hududi birday tatib koaE~rmasdan oldin hozirdan global hamkorlik chora-tadbirlarini amalga oshirmoq lozim.

Behzod Mamadiyev
aEsMaaE?rifataEt gazetasidan olindi.











