OaE~z gaE~oyalarini abadiylashtirish insoniyatning doimiy orzularidan biridir. Buning uchun  u dastlab oaE~z fikrlarini gaE~orlardagi devorlarga tosh boaE~laklari bilan oaE~yib yozdi, soaE~ngra mum bilan qoplangan suyak tayoqchalar (stilo) yordamida pishirilgan gil doskachalar ustiga bitdi. Xitoylik mutafakkirlar hayvonlar junidan olingan yoki tivitdan yasalgan qalamlarda oaE~z qarashlarini ifoda etganlar. Siyohi esa qorakuyadan olinardi.
Taraqqiyotning shiddatli oqimi boshqa usullardan ham foydalanib koaE~rish imkonini berdi. Siyohning tarkibiy qismlari ham oaE~zgarib bordi. Mozi(yongaE~oq turi) asosida tayyorlangan ruchka \"qoni\" uzoq vaqt yashab qoldi.

UOTERMANNING PEROSI
Ilgarilari epistolyar(maktubshunoslik) janri muxlislari bambuk yoki qamish poyasidan yasalgan qalamlarni ishlatishgan. VIII asrga kelib, ramziy ma\'noda aytganda, oaE~simliklar oaE~rnini hayvonlar egalladi. Gap shundaki, aynan shu davrdan boshlab ruchka tarixiga yangi nav - gaE~oz, tovus yoki qargaE~a kabi qushlarning patlaridan tayyorlangan perolar kirib keldi. Biroq bu bilan ayrim muammolar hal etilmadi. Yangi turdagi yozuv vositasiga ega boaE~lish uchun dastlab patlarni yogaE~sizlantirish, quritish, kesish va mos shaklga kelguncha, uchini chiqarishdek oddiy boaE~lmagan jarayonlarni amalga oshirish zarur edi. Shuning uchun ham tadA-qiqotlar katta tezlikda davom ettirildi. Pero qalpogaE~i, toshbaqa pallasi, boshA-qa hayvonlar shohi va suyagidan tayyorlangan siyohdonlar mana shunday izlanishlarning navbatdagi mahsullari edi.

Bugungi kunda poaE~latdan ishlangan pero birinchi kim tomonidan yaratilganini hech kim aniq aytib berolmaydi. Qolaversa, uning asoschisi boaE~lishdek sharafli ishga nomzodlar ham bir talay. Ulardan biri angliyalik usta Xarrisondir. U 1780 yili ilk bor oaE~zi yasagan poaE~lat perolarni Birmingem bozorlarida sotgan. 1828 yilga kelib, yozuv vositasining yanada takomillashgan shakllari paydo boaE~ldi. Biz bilgan peroli ruchkalarni 1883 yildan boshlab Lyuis Edson Uoterman ishlab chiqargan. Uning mahsulotlari qisqa vaqt ichida mashhurlik shohsupasiga koaE~tarildi. Tamaki shaklini eslatuvchi yozish vositalari nafaqat koaE~rinishi, balki siyohining oqib ketmasligi bilan (uning ajdodlarida bunday koaE~rsatkich deyarli yoaE~q edi) ham odamlarning mehrini qozondi. Hozirgi kunda ham \"Uoterman\" rusumidagi ruchkalar shon-sharaf va nozik didning timsoli hisoblanadi. Siyoh bilan ta\'minlovchi mexanizmdagi matematik aniqlik, koaE~rinishdagi nafislik, uning yordamida yozishga chogaE~langan barmoqlarga baxsh etilgan qulaylik - bularning barchasi Uotermanning kashfiyotida mujassam edi.

\"Uoterman\" ruchkalari boshqalaridan ijodning yuksak namunasi ekanligi bilan ham ajralib turadi. Ruchkalar \"Mahsulotlarning dizayni Lyuis Edson Uotermanning afsonaviy yangiligiga mos boaE~lishi kerak!\" shiori ostida sotuvga chiqariladi. Ularni ishlab chiqarishda kumush va oltindan katta miqdorda foydalaniladi. Ayrim ruchkalar perosidan tortib, korpusigacha sof oltindan ishlangan. \"Uoterman\" oltin ruchkasi asrlardan buyon ajoyibA- sovgaE~a va omad belgisi hamda an\'anaviy sifat vazifasini katta muvaffaqiyat bilan bajarib kelayapti.

SHERLOK XOLMS ILK MARTA U ORQALI TASVIRLANGAN
\"Uoterman\"ning asosiy raqobatchisi \"Parker\", ayniqsa, gaE~arblik aristokratlar oaE~rtasida keng tanilgan. U siyosatchilar hamda san\'at ahlining sevimli ish va ijod vositalariga aylangan. Aynan shu turdagi ruchka bilan taniqli yozuvchi   Artur Konan-Doyl mashhur qahramoni - Sherlok Xolms haqidagi asarini yozgan. Buyuk Britaniyaning qirollik saroyiA-da ham \"Parker\" peroli ruchkalarini hujjatlarni imzolash uchun qoaE~llash allaqachon odat tusiga kirgan. \"Parker\" savdo belgisi ham \"Karter\" soatlari kabi muhim imidj aksessuariga aylanib ulgurgan.

\"Kolibri\", \"Rubinato\", \"Dyuran\" rusumidagi unchalik qimmat boaE~lmagan ruchkalar esa maktab oaE~quvchilari uchun ajoyib sovgaE~a boaE~lishi mumkin.

Peroli ruchkalar yozish vositalarining davomiy evolyutsiyasidagi soaE~ngisi boaE~lib qolmadi.

SHARIKLI RUCHKALAR OLAMI
Bu boradagi muhim voqea sharikli ruchkaning yaratilishi boaE~ldi. OaE~ziga xos avtoruchka uchun 1888 yili amerikalik Jon Loud patent olgan boaE~lsa-da, bu aytarli darajada samara keltirmadi. Muammo shunda ediki, yangi turdagi bitish vositasining siyohi qogaE~ozga (choaE~ntakka ham) oqib ketar yoki qotib qolardi. Bunday ruchkada yozish katta mashaqqat edi, ammo ushbu ommabop gaE~oya unutilib ketmadi. 1938 yili vengA-riyalik Jozef Biro bizgacha yetib kelgan sharikli ruchkalarni yaratdi...

Sariq, qizil va oq rangli oltin bilan ishlov berilgan va mashhur logotip ikkita \"C\" harfi tushirilgan \"Karter\" (\"Cartier\") avtoruchkalari ishbilarmon ayollar uchun ideal sovA-gaE~a hisoblanadi. \"S.T.Dyupon\"ga tegishli va platina hamda Xitoy laki bilan ishlov berilgan jiddiy koaE~rinishdagi mahsulotlar erkaklarga yoqishi tabiiy. Originallik shinavandalariga sadaf, kumush hamda smola bilan ishlov berilgan \"Montegrappa\" ruchkalari, zeb-ziynat va dabdabaga qiziquvchilar uchun yashm(nefrit) qimmatbaho toshidan yasalgan qopqoq kiygizilgan \"Aurora\" sharikli \"siyohli qalami\" tavsiya qilinadi. Bu boradagi eng uygaE~un savdo belgisi \"Monteblank\" sanaladi. Uning togaE~ billuri tomchilari, sintetik sapfir(zangori yoki yashil rangli qimmatbaho tosh), ametist (binafsharang qimmatbaho tosh) yoxud yoqut bilan bezatilgan mumtoz avtoruchkalari ilhombaxshdir.

KELAJAK - ROLLERLARNIKIMI?
Kantselyariya olamiga shiddat bilan kirib kelgan yana bir ruchka turi rollerlardir. Aylantirib ochiladigan mazkur yozish vositalariga asos qilinib sharikli va peroli ruchkalarning mushtarak texnologiyaA-si olingan. Bu borada alyuminiy, kumush, oltin va bir qator kamyob yogaE~och turlarini ishlatadigan \"Jan Per Lepin\" firmasi ancha ilgarilab ketgan. Yuqori dizayn va sifatga ega hamda cheklangan miqdorda rollerlarni sotuvga chiqaruvchi mazkur tashkilot jahon bozorida oaE~ziga yarasha obroaE~ga ega.

\"Bossert end Erxard\"ning toza kumushdan yasalgan, tilla suvi yuritilib, qora lak va gravyuralar bilan bezak berilgan ruchkalari, frantsuz kompaniyasi - \"Korloff\"ga tegishli va tarashlangan olmos bilan ishlov berilgan mahsulotlar adabiyot yoki ilmiy ijod dunyosidan koaE~ra zargarlik olamida koaE~proq shuhrat qozongan. 

RASMIYATCHILARNING SEVIMLI OaE~YINCHOGaE~I
Sir emaski, ayrim ishbilarmon shaxslar ruchkaga qaraganda qalamni ma\'qul koaE~radilar. Biror bir siyosatchi yoki tadbirkorning stoli ustida qalam tursa, bu uning rasmiyatga oaE~ta moyilligi va  barchadan tozalikni talab qiluvchi shaxs ekanidan darak berar ekan. Oddiy qalamni har doim kerakli vaziyatda saqlash qiyin boaE~lgani uchun, ular mexanik tarzda ishlaydigan yozuv tayoqchasini ishlatishadi, chunki uchini chiqarish yoki oaE~tkirlash kabi muammolar oaE~z-oaE~zidan hal boaE~lishidan tashqari, unda bitilgan soaE~zlar va jumlalar chiroyli hamda ifodali koaE~rinadi. Bu borada \"Karter\"ning oltin, platinali mahsulotlarining oldiga tushadigani yoaE~q. \"Uoterman\" ham oaE~zining poaE~lat kollektsiyasi bilan undan qolishmaslikka harakat qiladi.

OMADSIZ JURNALIST
Avtoruchkaning yaratilishi va tarqalishi tarixi taqdir oaE~yinlariga boy oaE~tgani bois, u haqda toaE~liqroq toaE~xtalib oaE~tish qiziqarlidir.

...1943 yilning 10 iyunida mojar jurnalisti Jozef Biro oaE~zining sharikli ruchkasiga patent oldi. Shu yili London dizayn muzeyiga tashrif buyuruvchilar mazkur yangilikni arzon narxi hamda katta qulayliklarga ega boaE~lgani uchun dunyoning eng buyuk kashfiyoti deb tan oldilar, ammo bundan kasbdoshimiz emas, balki uddaburon tijoratchi  katta foyda koaE~rdi.

Millionlab dollar daromad keltiradigan kashfiyot qilish mumkin, ammo uni himoya etish-chi? Ehtimol, vengr ijodkori 1930 yillar oxirida oaE~z xayollari ustida bosh qotirayotgan paytda shu jihatni oaE~ylamagan koaE~rinadi. Aslida Jozef Laslo Biro faqatgina jurnalist emas, balki tadqiqotchi ham edi. U sharikli ruchkaning loyihasini oaE~zi koaE~p yozgani, shuning uchun siyohga ehtiyoji koaE~p tugaE~ilgani hamda siyohdogaE~lar joniga tekkani uchun ham yaratdi, deyish mumkin. Kashfiyot moliyaviy jihatdan katta miqdordagi foyda keltirishi ayon boaE~lgach, Buyuk Britaniya Harbiy havo kuchlari(HHK) oaE~z uchuvchilari uchun mazkur patent huquqini sotib oldi. Ular uchun havo boaE~shliqlarida peroli ruchkalardan foydalanish juda noqulay edi. Biro Argentinaga yuborilgani uchun Tumanli albionda oaE~z biznesini davom ettira olmadi. Janubiy Amerika mamlakatida qalamkash yangiligini qayta patentlatdi. Yangi turdagi ruchkani ishlab chiqarish huquqini \"Eversharp\" kompaniyasi 1 mln. dollarga xarid qildi. Shundan soaE~ng, Argentina korxonasi arzon sharikli ruchkalarni keng ommaga yetkazib berish boaE~yicha dunyoda birinchi oaE~ringa koaE~tarildi. Mahsulotning narx va qoaE~llash jihatdan qulayliklari butun oaE~lkani oaE~ziga asir etdi, ammo u jahon miqyosiga chiqishga intilgan bir paytda oaE~shandagi patent tizimi sababli katta baxtsizlik kelib chiqdi. Qoidalarga koaE~ra, Vengriya hamda Argentinada patent olgan janob Birodan koaE~chirmakashlik amalga oshirilmasligi uchun butun dunyoni aylanib, boshqa yurtlarda ham oaE~z mahsulotini patentlash talab qilinardi.

Buning esa iloji yoaE~q edi.

AYYOR TADBIRKOR
Kunlardan birida Argentinada aylanib yurgan amerikalik tijoratchi Milton Reynolds oddiy, ammo adolatsiz usulni qoaE~llab, Biro va \"Eversharp\"dan sharikli ruchkani yaratish texnologiyasini oaE~gaE~irlab ketdi. U koaE~chadagi rastalardan bir nechta avtoruchka sotib oldi. Ish tajribasi ReynoldsA-ga qoaE~lidagi kichkinagina va arzon narsa orqasidan katta miqdordagi daromad topish mumkinligini aytib turardi. \"Qaynar qozon\"dan tashrif buyurgan ayyor biznesmen mazkur mahsulot bor-yoaE~gaE~i ikki davlatda sotilishini bilib oldi. Dunyodagi eng katta bozorlarga ega boaE~lgan AQShdagi holat u uchun begona emasdi. Sharikli ruchkani A"yankilar yurtiA"da oaE~z nomiga patentlashga erishgach, mahsulotni katta miqdorda ishlab chiqarishga kirishdi. Tez vaqt ichida u katta muvaffaqiyatni qoaE~lga kiritdi. Nyu-York shahridagi \"Jimbela\" doaE~konida bir kunda 10 mingta avtoruchka sotilardi. Amerikalik tijoratchi xaridorlarni dastlab \"Suv ostida yoza oladigan ruchkalardan oling!\" shiori bilan oaE~ziga jalb etgani ham qiziq.

OaE~gaE~irlangan gaE~oya tufayli janob Milton Reynolds millionerga aylandi. Biro esa uni patentga egalik qilish huquqidan mahrum etish uchun sudga bergan boaE~lsa-da, yakunda magaE~lubiyatga uchradi.

Yevropalik jurnalist-kashfiyotchi xafa boaE~lgani aniq. Uning mahsuloti esa \"millionerlarni yaratish\"ni an\'anaga aylantirdi. 1958 yili frantsuz Marsel Bik A"BICA" nomli ruchka modellarini ishlab chiqarishga kirishdi. Bugungi kunda shu nomdagi korporatsiya AQShdagi sharikli ruchka bozorining uchdan birini nazorat qiladi.

Nima boaE~lganda ham, ruchkalar jamiyatning har bir voyaga yetgan vakilining eng yaqin hamkorlaridan biri boaE~lishda hali uzoq vaqt davom etishi, shubhasiz.                

Saidjon MAXSUMOV, 
\"Ma\'rifat\" muxbiri.











