Aytaylik, ishdan horib keldingiz. Issiqqina choyni simirib, qadrdon joyingizda uzalgansiz. KoaE~zingiz televizorda. Oila a\'zolaringiz bilan serial (bu payt faqat serial koaE~riladi) koaE~rib oaE~tiribsiz. Shunda ekranda vaqti-vaqti bilan, yaxshi-yomon, ta\'bingizga qarab har xil reklama roliklari aylana boshlaydi. Ba\'zida qayta-qayta, aralash-quralash baqir-chaqir (reklama soaE~zi aslidayam lotincha \"reklamars\" soaE~zidan olingan boaE~lib, \"baqirmoq\" ma\'nosini bildiradi) qilaverib, rosmana asabingizni egovlaydi. Yuqoridagi savolga esa ikkilanib oaE~tirmay, ha deb javob berasiz.
 

Lekin ishoning bu bozor iqtisodiyotining eng kerakli, suv va havoday zarur shartlaridan biridir. Chunki tadbirkorliksiz taraqqiyot boaE~lmaganidek, reklamasiz tadbirkorlik ham boaE~lmaydi. Qolaversa, sizning bozordan sifatli, koaE~nglingizdagidek narsa xarid qilishingizning beminnat garovi ham aynan reklama boaE~lishi kerak. Ehtimol, ana shu sababdan hamki insoniyat har bir jabhada reklama munosabatlariga ehtiyoj sezib kelgan. KoaE~hna Misr va qadimgi Vizantiyadan topilgan toshga va pergamentA-larga bitilgan yozuvlarda ham bugungi reklama unsularining uchrashi soaE~zimiz isbotidir. Manbalarda koaE~rsatilishicha ilk bor rasman 1650 yilda London gazetalarining birida 12 ta yoaE~qolgan otni topishga va topganga mukofot berilishiga doir reklama e\'loni chop etilgan ekan. Mana, oradan qariyb 400 yilga yaqin vaqt oaE~tibdi hamki reklamaning ta\'siri zarracha susaygani yoaE~q.

XX asrga kelib, hatto siyosat olami ham reklamaga ehtiyoj seza boshladi. ToaE~gaE~rirogaE~i reklama siyosat maydoniga ham dadil qadam qoaE~ydi. \"Reklama iqtisodiy san\'at\", - deb charchamaydigan frantsiyalik \"reklama qiroli\" Jak Segala 1981 yilda shov-shuvli ishga qoaE~l uradi. U oaE~sha paytlardagi Frantsiya prezidentligiga da\'vogarlar - Valeri Jiskar d\'Esten, Jak Shirak va Fransua Mitteranlarga oaE~z yordamini taklif qiladi. Ulardan faqat Fransua Mitterangina bu taklifni qabul qilib, Jakning fikri bilan barcha tasvirlarda chakkasiga qizil atirgul taqqan holda namoyon boaE~la boshlaydi. Ma\'lumki atirgul Frantsiyada tinchlik ramzi hisoblanadi. Xalq Fransua Mitteran timsolida tinchlikparvar inson ramzini koaE~rib, unga ishonch bildiradi. Jak Segala katta obroaE~ va anchagina mablagaE~ egasiga aylanadi. Uning xizmatlaridan boshA-qa koaE~plab, Yevropa davlatlarining rahbarlari ham foydalangan.

Reklamaga mutaxassislar koaE~plab ta\'riflar berishadi. Ba\'zilar uni \"oaE~z vaqtida juda yaxshi aytilgan haqiqat\" desa, ba\'zilar \"reklama chop ettirilgan savdodir\" deb aytishadi. Boshqa bir kishilarning fikricha esa, \"reklama - savdo dvigatelidir\".

Ta\'riflar turlicha boaE~lsa ham, ulardan kelib chiqadigan tub ildiz bitta:

Reklama kerakli va uning qudrati beqiyos. OaE~zingiz oaE~ylab koaE~ring, jahonda bir yilda reklamaga oaE~rtacha 500 milliard AQSh dollari sarfA-lanar ekan. Har holda chakana boaE~lmagan bu miqdorning oaE~ziyoq reklamaning nechogaE~li salohiyatga ega ekanligini anglatib turibdi.

OaE~zbekistonda ham reklamaga katta e\'tibor berilmoqda. Yangilanishlar, kishi diqqatini oaE~ziga tortuvchi (reklamada eng muhimi shu) unsurlar koaE~zga tashlanmoqda.

Biroq guruch kurmaksiz boaE~lmaydi deganlaridek, televidenieda necha yillardan buyon berilayotgan \"BoaE~shman\" (Mars shokoladi reklamasi), \"Sinib qoldingmi\" - (Snekers shokoladi reklamasi) kabi mantiqqa zid soaE~zlar, ba\'zi dori preparatlari reklamalarida esa kishi gaE~ashiga tegadigan jarangA-dor, jozibador qofiyadosh soaE~zlar tiqishtirilayotgani reklamalarga bachkanalik toaE~nini kiydirib qoaE~ymoqda. Bu holatlarda mulohazakorlik bilan ish yuritilsa zarar qilmasdi. Xorij reklamalarini toaE~gaE~ridan-toaE~gaE~ri tarjima qilish oqibatida ba\'zan noqulay ahvolga tushib qolish holatlari ham boaE~lgan. Masalan \"Parker Pen\" firmasi Lotin Amerikasida \"Agar Parkeringiz boaE~lsa, sizni hech kim yoaE~ldan urolmaydi\" shiori ostida oaE~z mahsulotlari reklamasini boshlaydi. Oxir oqibatda esa, \"Parker\"ning oaE~zi uyatli ahvolga tushib qoladi. Ma\'lum boaE~lishicha, \"yoaE~ldan urmoq\" soaE~zi ispancha \"homilador boaE~lib qolish\" ma\'nosini bildirar ekan. Bunday misollar juda koaE~p. Shu sababli xorij reklamalari mahalliy tilga oaE~girilayotganda, avvalo xalqning milliy mentalitetiga, urf-odatlari, turmush tarzidan tortib tilining etimalogik xususiyatlariga qadar e\'tibor qaratmoq darkor.

Keyingi paytlarda antireklama iborasi tez-tez quloqqa chalinadigan boaE~lib qoldi. Bunda mahsulot yoki xizmatning yaxshi yoki ishonchliligi muhim rol oaE~ynamaydi. Asosiysi mijozning qitiq-patiga tegib, xotirasiga chirmoviqday oaE~rnashib olinsa bas. Antireklamaning bor boaE~y-basti shunda namoyon boaE~ladi.

Matbuot reklamasi televidenieda berilayotgan reklamalardan farq qiladi. Unda soaE~zlarning jozibardorligi, fikrning tushunarliligi, ayni paytda sarlavhaning antiqaligi muhim ahamiyatga ega.

Ammo ochigaE~ini aytganda matbuot reklamalari bizda TV reklamalaridan sezilarli darajada orqada.

Ma\'lumki, rivojlangan davlatlarda gazetaning xarajatlari uning nusxasi yoki narxi bilan bogaE~lanmaydi. Bil\'aks faqat reklamalardan tushadigan daromad nashrA-ning barcha xarajatlarini ortigaE~i bilan qoplaydi. Masalan dunyoga millionlab nusxalarda tarqaydigan ayrim eng nomdor gazetalarining bir nusxasini chiqarishning oaE~zi bir necha million AQSh dollariga yetishi barobarida, uni sotuvdan arzimagan bir necha oaE~n tsentga olish mumkin. Albatta, oaE~rtadagi tafovut va jurnalistlarga beriladigan maosh va qalam haqini reklamadan tushadigan foyda qoplaydi.

Agar bizda ham bunga yetarlicha e\'tibor qaratilsa, nazardan chetda qolayotgan imkoniyatlardan toaE~liq foydalanilsa, gazetalarimizning adadi sezilarli oshgan, qogaE~oz sifati yaxshilanish imkoniyati koaE~paygan boaE~lardi. Qolaversa, gazetalarning obuna va chakana sotuvdagi narxi ham bir necha bor arzonlashgan boaE~larmidi? Balki oaE~shanda gazeta doaE~konlaridagi sevimli gazetalarimizni, aytaylik, 30-40 soaE~mga sotib olish imkoni tugaE~ilardi! Albatta, bir qarashda bu fikrlar shunchaki havoyi gaplardek tuyulishi mumkin. Biroq nazarimizda uddalasa boaE~ladigan ish!

Axir, fiziklar uchun moddiyat va quvvat toifasidagi hodisa, matematiklar uchun abstrakt miqdor, geneteklar uchun nasliy belgilar vorisligini saqlovchi universal sxema, faylasuflar uchun moddiyatning eng muhim xususiyatlaridan biri boaE~lgan axborotgina taraqqiyotning zamini baquvvat pillapoyasi hisoblanadi.

Aytish mumkinki, ana shu masalalarim ham eng avvalo kishilarni qiziqtiradigan, sehrlaydigan va foyda keltiradigan axborot vositasi reklama yordamida amalga oshirish mumkin boaE~lardi.

Inomjon Abdiyev,
aEsHurriyataEtdan olindi.











