Bu voqa o'tgan yili kuzda bo'lgan edi. Shrlok Xolmsning huzurida allaqanday juda smiz, o'rta yoshlardagi qizg'ish-malla kishi o'tirardi. Mn ichkariga kirmoqchi bo'ldim-u, lkin ikkovlarini qizg'in suhbat ustida ko'rib, chiqib ktishga shoshildim. Ammo Xolms mni xonaga surgab olib kirib, eshikni brkitdi.
-  Klganingiz ayni muddao bo'ldi, azizim Uotson,- ddi u muloyimgina.
-  Sizlarga xalal brmay ddim. Nazarimda, banddk ko'rindingiz.
-  Ha, bandman. Juda ham bandman.
-  Narigi xonaga chiqib kutib tura qolsam bo'lmasmikin?
-  Yo'q, yo'q... Mistr Uilson,-ddi u smiz kishiga  murojaat qilib,- bu jntlmn   muvaffaqiyatli chiqqan  tadqiqotlarimning ko'pchiligida mnga ancha-muncha do'stona yordam ko'rsatgan. Aminmanki,  sizning ishingizda ham foydasi tgsa krak.
Semiz  kishi o'tirgan yridan sal qo'zg'alib mnga bosh irg'adi; uning semizlikdan qisilib ktgan kichkina ko'zlari menga sinchkovlik bilan tikildi.
-  Mana bu yrga, divanga o'tiring,- ddi Xolms.
U kresloga o'tirdi va o'yga toladigan vaqtlaridagi odatiga ko'ra ikkala qo'lining uchlarini chirmashtirdi.
-  Bilamanki, azizim Uotson,- ddi u,- siz mning hamma g'ayrioddiy narsalarga, kundalik hayotimizning maromini buzadigan hamma narsaga ishqiboz ekanligimni ma'qullaysiz. Agar sizda shu g'ayrioddiy voqalarga ishqibozlik bo'lmaganda mening kamtarona sarguzashtlarimni shu qadar zavq-shavq bilan yozib bormas edingiz... Zotan, sidqidildan aytishim kerakki, sizning ba'zi' hikoyalaringizda mning faoliyatim bir qancha bo'yab ko'rsatiladi.
-  Rostini aytganda, sizning sarguzashtlaringiz menga hamisha nihoyatda qiziq bo'lib tuyulardi,- db e'tiroz bildirdim mn.
-  Kuni kchagina sizga eng zo'r xayol kuchi ham kundalik hayotimizda uchraydigan g'ayri oddiy va aloma hodisalarni tasavvur etishdan ojiz, dgan edim shkilli.
Mn o'sha zahotiyoq bu fikringiz unchalik to'g'ri bo'lmasa krak, dgan edim.
-  Shunga qaramay, doktor, mni haq dyishga majbur bo'lasiz, aks holda, sizni shu qadar son-sanoqsiz, ajoyib va g'aroyib faktlarga ko'mib tashlaymanki, fikrimga qo'shilishga majbur bo'lib qolasiz. Mana, aqalli hozir mnga mistr Jbz Uilson aytib bergan voqani olaylik. Bu voea bo'lib o'tgan vaziyat mutlaqo sodda, oddiy, holbuki, umrim bino bo'lib bunday  voqani eshitgan emasman... Mumkin  bo'lsa, mistr Uilson,  hikoyangizni takrorlasangiz.  Buni sizdan do'stim doktor Uotson hikoyaning boshini eshitsin, dbgina  iltimos qilayotganim yo'q, mn o'zim ham har bir ikir-chikir tafsiloti bilan  mumkin qadar yaxshiroq tanishib chiqsam. Odatda mnga biron hodisani hikoya qila boshlaganlarida  shunga o'xshagan  minglab hodisalar esimga tushadi. Ammo e'tirof etishga  mn hch qachon bunga o'xshagan voqani eshitgan emasdim.
Smiz mijoz bir oz g'ururlangannamo ko'kragini kerib, paltosining ich cho'ntagidan g'ijimlangan kir gazta oldi-da, uni tizzasiga yozib qo'ydi. U bo'ynini cho'zib bosilgan e'lonlarga ko'z yugurtirarkan, mn boshdan-oyoq razm solib, Shrlok Xolmsga taqlidan, uning kiyimi va tashqi qiyofasiga qarab kim ekanni bilib olishga tirishdim.
Afsuski, mning kuzatishlarim dyarli hch qanday natija brmadi. Bir ko'rishdayoq uning o'ziga bino qo'ygan, bfarosat, tpsa tbranmas, oddiygina bir mayda do'kondor ekanini payqash mumkin edi. Katak kulrang shimi bo'xshov, kirgina qora syurtugining tugmalari solinmagan, qora nimchasi ustida tilla suvi yuritilgan yo'g'on mis zanjir yiltirar, uning uchida jvak o'rnida parma bilan tshilgan allaqanday bir to'rtburchak mparchasi osilib turar edi... Nimdoshgina silindri va g'ijim baxmal yoqali, o'ngib ktgan qo'ng'ir paltosi yonginasidagi stulda yotardi. Xullas, bu odamga qancha razm solmay, uning qizg'ish sochidan boshqa ko'zga tashlanadigan joyini ko'rmadim. Uning qandaydir xunuk bir voqadan sarosimada ekanlign ko'rinib turardi.
Mning mashg'ulotim Shrlok Xolmsning sinchkov nazaridan chtda qolmadi.
-  Albatta, har kimga ayonki,- ddi u tabassum bilan,- bizning mhmonimiz bir vaqtlar jismoniy mhnat bilan shug'ullangan, u burnaki iskaydi, frank-masonlardan, Xitoyda bo'lgan, so'nggi oylarda ko'p xat yozishga to'gri klgan. Bu ayon-oshkor faktlardan boshqa hch narsani payqayolmadim.
Mistr Jbz Uilson krslodan sapchib turdi va shahodat barmog'ini gaztadan olmay, oshnamga tikilib qoldi.
-  Siz bularni hammasini qanday qilib bilib oldingiz, mistr Xolms?-db so'radi u.- Masalan, siz mning jismoniy mhnat bilan shug'ullanganimni qayoqdan bilasiz? Ha, darhaqiqat, mn o'z faoliyatimni kmasoz duradgorlikdan boshlaganman.
-  Buni qo'llaringiz aytib turibdi, muhtaram ser. O'ng qo'lingiz chap qo'lingizdan kattaroq. Siz shu qo''lingiz bilan ishlaganingiz uchun uning mushaklari baquvvat-roq bo'lib qolgan.
-  Burnaki iskashimni-chi? Frankmasonligimni-chi?
-  Frankmasonligingizni payqash qiyin emas, chunki siz jamiyatingizning qat'iy nizomiga amal qilmay yarim doira va doira tasviri bor ilgakli tugma taqib yuribsiz.
-  E, ha! Bu esimga ham klmabdi... Ko'p zishga to'g'ri klganini qanday payqadingiz?
-  Yiltirab ktgan o'ng yngingiz bilan chap yngingizning tirsagi atrofidagi taqir bo'lib qolgan movut yana nimadan guvohlik bra olishi mumkin?
-  Xitoyda bo'lganimni-chi?
-  O'ng bilagingizda ko'rinib turgan baliqcha tasviri Xitoydagina chekilgan bo'lishi mumkin. Mn taturofkalarni o'rganganman, ular haqida hatto maqolalar yozganman. Baliq tangachalarini nafis pushtir bilan bo'yash odati faqat Xitoygagina xos. Soatingizning   zanjiridagi Xitoy tangasini ko'rganimdan so'ng Xitoyda bo'lganingizga uzil-ksil qanoat hosil qildim.
Mistr Jbz Uilson qah-qahlab kulib yubordi.
-  Shunaqa dng?!- ddi u.- Mn avvaliga siz bularni allaqanday alomat yo'llar bilan topasiz shkilli, db o'ylagan edim, endi bilsam, osongina topayotgan ekansiz.
-  Fikrimcha, Uotson, bunday xulosaga qanday yo'l bilan klganimni tushuntirib xato qildim shkilli,- ddi Xolms,-o'zingizga ma'lumki, .Omn ignotum pro, magnifico, agar mn rostgo'y bo'lsam, kamtarona shuhratimga putur ytadiganga o'xshaydi... E'lonni topdingizmi, mistr Uilson?
-  Topdim,- db javob brdi u yo'g'on, qizil barmog'ini gazta stunining o'rtasiga nuqib turarkan.-  Hamma ish shundan boshlandi. O'zingiz o'qib ko'-ring, ser.
Mn gaztani olib, o'qidim:
MALLALAR UYUSHMASI. Lbanonlik (AQSh Pnsilvaniya) marhum Izkiya Xopkinsning vasiyatiga binoan Uyushmaga yana bir kishi ishga olinadigan bo'ldi. Haftasiga muayyan ish uchun to'rt funt strling naqd maosh briladi. Es-hushi joyida, zhni o'tkir, yigirma bir yoshdan kam bo'lmagan har bir malla tusli kishi bu ishga yaroqli topilishi mumkin. Uyushmaning Flit-strit, Pops-koortdagi idorasiga, dushanba kunlari soat o'n birda shaxsan Dunkan Rossga murojaat qilinsin.
-  Jin ursin, bu nima dgani o'zi?-deb yubordim mn, ana shu g'alati e'lonni ikki bor o'qib chiqarkanman.
Xolms sassizgina kuldi-da, krsloda o'tirgan joyida g'ujanak bo'lib oldi, bu uning rosa huzur qilayotganidan dalolat brguchi edi.
-  Chakana e'lon emas-a, nima   dysiz? - ddi u.- Xo'sh, mistr Uilson, hikoyangizni davom ettirib, o'zingiz haqingizda, uyingiz haqida, bu e'lon sizning hayotingizda qanday rol o'ynagani haqida gapirib bring. Siz esa, doktor, mumkin bo'lsa, bu qaysi gazta  ekanini, qachon chiqqanini yozib qo'ysangiz.
-  Ertalabki xronika. 1890 yil 27 aprldagi soni. Roppa-rosa ikki oy burun chiqqan ekan.
-  Juda soz. Davom ettiring, mistr Uilson.
-  Ilgari  aytganimdk,   mistr Shrlok  Xolms,- ddi Jbz Uilson pshonasini artib.- Siti yaqinidagi Seks-Koburg-skvrda kichkinagina bo'nak kassam bor. Ishlarim ilgari ham uncha yaxshi emas edi, so'nggi ikki yil davomida esa undan kladigan daromad amal-taqal bilan tirikchilik o'tkazib turishgagina ytardi. Bir vaqtlar ikki yordamchim bor edi, hozir esa bitta: unga  haq to'lashim og'ir edi-yu, ammo u mning ishimni o'rganish imkoniyatiga ega bo'lish uchun yarim maosh evaziga ishlashga rozi bo'ldi.
-  O'sha qimmatli yigitchaning oti nima?- db so'radi Shrlok Xolms.
-  Nomi Vinsent Spolding, uni yigitcha db bo'lmaydi. Yoshi nchadaligini aytish qiyin. Undan epchilroq yordamchini topishim maqol. Uning mnsiz ham kuni o'tib, ikki barobar ortiq pul topa olishini ham juda yaxshi tushunaman. Modomiki, u mamnun ekan, unga o'z manfaatlarimga putur ytkazadigan fikrlarni uqtirishimning nima hojati bor?
-  Darhaqiqat, nima hojati bor? Nazarimda, juda omadingiz klgan ekan: siz yordamchingizga uning bajaradigan ishiga boshqalarga qaraganda ikki barobar kam haq to'larkansiz. Bizning davrimizda bunday btama xizmatchilar kamdan-kam uchraydi.
-  O, yordamchimning kamchiliklari ham bor!-ddi mistr Uilson.- Surat olishga bunaqangi ishqiboz odamni hch qachon uchratmagan edim. Ish vaqtida apparatini shaqillatgani-shaqillatgan, kyin esa xuddi quyon iniga urib ktgandk yerto'laga sho'ng'iydi-da, plastinkalarni doriga solib ochiltiradi. Uning katta nuqsoni shu. Umuman esa chakki xizmatchi emas.
-  U hozir ham xizmatingizni qilib turgan bo'lsa krak?
-  Ha, ser. O'shayu amal-taqal qilib ovqat pishirib, uyni supurib-sidirib turadigan o'n to'rt yashar qizaloq, boshqa hch kimim yo'q, xotinim o'lib ktgan, bolalarim ham yo'q. Uchalovimiz tinchgina turmush kchirayotibmiz, ser, uyning chirog'ini yoqib, ijara haqini to'lab turamiz, ko'rgan-kchirganimiz shu... Bu e'lon bizni yo'ldan adashtirdi,- db gapini davom ettirdi mistr Uilson. - Bugun roppa-rosa sakkiz hafta bo'ladi Spolding qo'lida shu gazta bilan idoramga kirib klganiga.
Qani endi mni ham xudo malla qilib yaratgan bo'lsa, mistr Uilson.
Nga?- db so'radim mn.
Mana,- ddi,- Mallalar uyushmasida yangi o'rin tayin qilinibdi. Bu o'rinni egallagan odam hazilakam daromadga ega bo'lmaydi. U yrda ishga kirmoqchi bo'lgan talabkorlardan ko'ra bo'sh o'rinlar ko'proq bo'lsa krak, vasiylar ham pullarni nima qilishlarini bilmay rosa boshlari qotayotgandir. Agar sochimning rangi o'zgarib qolganida bormi, albatta o'sha srdaromad o'rinni egallardim.
Mallalar uyushmasi nima dgani o'zi?-db so'radim mn.
-  Bilasizmi, mistr Xolms, mn yurimsak emasman, ish ktidan quvmayman, ish o'zi mni qidirib kladigan bo'lgani uchun ba'zan haftalab ostona hatlab ko'chaga chiqmayman. Shuning uchun ham olamda bo'layotgan ishlardan bxabar qolaman, yangiliklarni hamisha maroq bilan eshitaman...
Siz nahotki Mallalar uyushmasi haqida hch qachon eshitmagan bo'lsangiz?-db so'radi taajjub bilan Spolding ko'zlari chaqchayib.
Hch qachon.
Bu mni juda ham taajjublantiradi, chunki siz o'sha bo'sh o'rinni egallashga haq-huquqi bo'lganlardan birisiz-ku.
Bu qancha daromad kltirishi mumkin?- db so'radim.
Yiliga ikki yuz funt strlingga yaqin, ortiq emas, juda ham yngil ish, buning ustiga ayni vaqtda har qanday  boshqa  ish  bilan ham  bmalol sh'g'ullanavrsa bo'ladi.
Tabiiyki, quloqlarimni ding qildim. Chunki mning muassasam so'nggi  vaqtlarda juda oz daromad kltirmoqda, yiliga qo'shimcha ikki yuz funt esa ancha kunimga yarashi mumkin edi.
Bu Uyushma haqida bilganlaringizni aytib bring,- ddim.
O'zingiz ko'rib turibsizki,- db javob brdi Spolding mnga e'lonni ko'rsatib,- Mallalar uyushmasida bo'sh o'rin bor ekan, mana bu adrsi, tafsilotlarini bilmoqchi bo'lsangiz shunga murojaat qilishingiz mumkin. Bilishimcha, bu Uyushmaga Izkiya Xopkins dgan amrikalik bir dovdir tabiatli millionr asos solgan. Uning o'zi qizg'ish-malla tusli bo'lib, dunyodagi hamma mallalarga xayrixoh ekan. U o'layotganida o'z vasiylariga katta mablag' qoldirib, bu mablag'ni sochlari to'q malla tusdagi odamlarning qismatlarini yngillatishga ishlatishni vasiyat qilgan ekan. Aytishlaricha, bu baxtiyor odamlarga tuppa-tuzuk maosh to'lasharmish, ulardan dyarli hch qanday ish talab qilishmasmish.
Axir malla odamlar million-million-ku,- ddim mn,- ularning har biri ham bo'sh o'rinni egallagisi kladi.
Siz o'ylaganchalik ko'p emas, ular,- db javob brdi u.- Ko'rib turibsizki, e'lon faqat londonliklarga, shunda ham katta kishilarga qaratilgan. O'sha amrikalik Londonda tug'ilib, yoshligini shu yrda o'tkazgan, o'zi tug'ilib o'sgan shaharga valin'matlik qilmoqchi bo'lgan. Bundan tashqari, eshitishimga qaraganda Mallalar uyushmasiga sochlari och-mallarang yoki to'q-mallarang shaxslarning murojaat qilishlari foydasiz - u yrda sochlari yorqin, ko'zni qamashtiradigan, qizg'ish-malla tusdagi kishilarnigina ishga olisharkan. Agar siz bu taklifdan foydalanmoqchi bo'lsangiz, mistr Uilson, Mallalar uyushmasining idorasiga kirib borsangiz kifoya. Ammo bir ncha yuz funt db asosiy mashg'ulotingizdan alahsirab yurishingizning ma'nosi bormikan?..
