18-. POYANING ICHKI TUZILISHI


0simliklar poyasi ular qaysi sistematik birlikka kirishiga
(tuban va yuksak, bir va ikki urugpallali) va qaysi hayotiy
shaklda (bir yillik ot, buta yoki daraxt) bolishiga qarab turlicha
tuzilgan boladi (38-rasm).
Daraxtlar tanasining tuzilishi bir yillik ot osimliklar
poyasining tuzilishidan tubdan farq qiladi. Daraxtlarning tanasi

qanday qismlardan tuzilganligini
bilish uchun quyida tut daraxtining
yosh poyasi ichki
tuzilishi bilan tanishamiz.

Poyaning yuzasi bir qavat
hujayralardan tashkil topgan
epiderma bilan qoplangan. Epiderma
ostida kop qavatli tirik
hujayralardan hosil bolganpo st
parenximasi (asosiy to qima)
joylashgan.
Post ostidagi qavat lub  (floema),
undan ichkarida kambiy,
kambiydan keyin esa yogochlik
(ksilema), uning ortasida o zak
joylashgan (38-rasm).
img/res/38rasm.png










Yozning ikkinchi yarmida tut
poyasi postining sirtida qong
ir rangli yasmiqchalar hosil
b o ladi. Poya ichidagi tirik
hujayralar ana shu yasmiqchalar
orqali nafas oladi.
Post asta-sekin pokaklasha boradi va po stloq hosil qiladi.
Pokak qalinlashgan sari postloqdagi tirik hujayralar kamaya
boradi.

Tanada va eski shoxlarda postloq qavati qalin boladi. Qalin
postloq ichkaridagi tirik hujayralami qishki sovuqdan, yozgi
issiqdan va turli zararli kasalliklar ta siridan himoya qiladi.
Tut novdasining postlogi egiluvchan va pishiq boladi. Uning
pishiqligi lub tolalariga bogliq. Bu tolalar hamma osimliklarda
ham bir xil rivojlangan bolmaydi. Tut daraxtida lub tolalari
juda kop.
Lub tolalari kanop, zigir poyasida yaxshi rivojlangan bolib,
ulardan ip, kanop tayyorlanadi, arqon, qop, gazlama toqishda
foydalaniladi. Lub tolalari orasida teshikli to siqlar bilan
bolingan choziq, ingichka naychalar boladi. Ular elaksimon
naychalar deyiladi. Bu naychalar orqali barglardan osimlikning

boshqa organlariga organik moddalar otadi. Postloq shilib olinsa,
novdaning yogochlashgan oq rangli qismi qoladi. 0simliklarning
yogochlashgan bu qismi ularning turiga qarab qattiq
(qayragoch, zarang, saksovul, yulgun, yongoq, eman,
orik), yumshoq (tol, terak, jiyda), ogir va yengil boladi.
Yogochi qattiq daraxtlardan mebel va boshqa uy-rozgor
buyumlari tayyorlashda foydalaniladi.
Yogochlik qavati shakli, olchami har xil bolgan hujayralardan
tashkil topgan. Yogochlikda uzun naylar bolib, ular
orqali suv va unda erigan mineral tuzlar ildizdan osimlikning
barcha organlariga tarqaladi.
Novdadan ajratib olingan postloqning ichki silliq, nam va
yopishqoq qismida hujayra shirasi (sitoplazma) boladi. Postloq
bilan yogochlik orasidagi yosh, nozik hujayralar kambiy
qavatini hosil qiladi. Mikroskopda korinadigan bu hujayralar
doimo bolinib (kopayib) turadi. Poya ana shu hujayralar
hisobiga eniga osadi. Agar yogochlik kondalangiga kesib qaralsa,
uning markaziy qismida joylashgan ozakni korish mumkin.
Ayrim daraxtlarning ozagi bosh, yumshoq yoki chirigan
boladi. Bazan esa daraxt tanasining ichi kovak bolib qoladi.
Yosh novdalarning ozak hujayralari tirik boladi. Ularda, odatda
organik moddalar to planadi.
Xulosa qilib aytganda, poya ichki tuzilishiga kora post yoki
pokak, lub, kambiy, yogochlik va ozakdan iborat.