I BOB  GUL

I Gul yopiq urug h o'simliklarni ig jinsiy  pavish organi
bo'lib, shakli 0'zgargan novdadir. U gul o Jm \ guIqo'rglon,
changchi va urug'ch dan tashkil topgan.  simliklar qaysi
sistematik birlikka mansubligiga qarab gullari xilma-xil bo'ladi.

I-. GUL - 0'SIMLIKLARNING generativ
KO'PAYISH ORGANI

Gulga inson qadim zamonlardan qiziqib kelgan. Ular bilan
bog'liq bo'lgan turli afsonalar ham yaratilgan. Gul o simliklar
hayotida katta ahamiyatga ega. Undan meva (urug') hosil bo'ladi.
Siz bodom, o'rik, shaftoli, olma, nok, jiyda kabi mevali
daraxtlaming gulini erta bahorda, yozda va kuzda ochiladigan
yowoyi va madaniy o'simliklar gullarini ko'p ko'rgansiz.
Osimliklaming guli novdasiga bandi bilan birikib turadi
va unga gulband deyiladi. Gulbandning yuqori qismida biroz
kengaygjn joy - gulo'mi bor, unda gulning hamma qismlari

joylashadi. Gulbandi shakli va oichami bilan bir-biridan farq
qiladi.
Tabiatda gulbandi rivojlanmaydigan o'troq gullar ham
uchraydi.
Gul -quyidagi to'rt qismdan tashkil topgan (1-rasm).
img/res/1rasm.png










1-rasm. Murakkab gulqo'rg'onli g'o'za gulining tuzilishi.
a-umumiy ko'rinishi: I-ostcuIkcsaLha: 2- gulkosacha: 3-gultojbarg:
4- gulining ichki qismlari.
b-gulning ichki qismlari: I- changchilari; 2- urugchi; 3- tuguncha.

Gulkosacha - gulni tashqi tomondan o'rab turadigan qavat.
U gulkosachabarglardan tashkil topgan. Gulkosacha yashil va
boshqa ranglarda bo'ladi.
Gultoj - guldagi gulkosachadan ichkarida joylashgan
gulqo'rg'on qavati. U gultojbarglar yig'indisidan iborat. Gultoj
turli rangda bo'ladi.
Changchi - gulqo'rg'on ichida joylashgan muhim qismi. U
ikki qismdan: changdon va changchi ipidan tashkil topgan.
Changchi iplari changdonni ushlab turadi va gulo'mi bilan
bog'laydi. 0 'simlikning turiga qarab changchilar bittadan bir
nechtagacha bo'lishi mumkin. Changchi iplarining soni va
shakli gulga bog'liq. Shunga ko'ra, changchi iplari alohidaalohida,
qo'shilib yoki tutam hoiil qi ib gulo miga joylashadi.
Ayrim gullarda changchi iplari bo'lmaydi.
Urugchi - gulning o'Has da (markazida) joylashgan eng
muhim qismi. U tuguncha, ustuncha va tumshuqchadan iborat.
Tuguncha - urug'chining kengaygan pastki qismi Uning
ichida uruglkurtak joylashgan. Tugunchadan meva hosil bo'ladi.
Tugunchalar gulning boshqa a'zolariga nisbatan joylanishiga
qarab ostki va ustki bo'ladi. Tuzihshiga ko'ra, tuguncha bir va
ko'p uyali bo'ladi.
Ustuncha - urug'chining okrta qismi. U tuguncha bilan
tumshuqchani birlashtirib turadi. Uning ichi g'ovak bo'ladi.
Tumshuqcha - urug'chining (ustunchaning) eng yuqori
qismi - uchi. U changlarni ushlash uchun xizmat qiladi.
Gulqotrgton -gul ochilguncha changchi va urug'chilarni
o'rab. tashqi tasirdan saqlab turadi. U oddiv yoki murakkab
bo4adi.
Gulqo rg'on bo'laklarining rangi asosan bir xil bo lsa uni
oddiy gulqo'rg'on deyiladi. Oddiy gulqo'rg'on yashil rangli

oddiy gulkosacha yoki gultojdan iborat
boiadi. Lola, chuchmorna, gulsafsarning
guli odciy gulqo'rg'onli boiadi (2-rasm).
img/res/2rasm.png









2-raasm. Gultojsimon oddiy gulqo'Tg'onli lola:
/-gulqo'rg'on bolaklari: 2-changchilari;
3- umg'chi.

Agar gulqo'rg'on gulkosacha va
gultojdan tashkil topgan boisa murakkab
guIqo'rg*on deyil.*di. Ko'pchink
o 'simliklar (olma, g'o 'za, olcha,
noklning guli murakkab gulqo'rg'onli
bo'ladi.
Gulqo'rg'on boiaklaif qo'shilgan yoki qo'shilmagan
gullar ham bor. Gulqo'?g'on boiaklari qo shilgan gullarga
qo'ypechak. karna\gul. marmarak kabilarr.ing guli misol
boiadi. Gulqo'rg'on boiaklari qo'shilmagan gullarga osma,
g'o'za, olma, nok, lola, boychechak va boshqa o'simiiklaming
gullari kiradi.
Tabiatda yana shundav gulli o'simliklar borki. ular gulining
gulqo'rg'oni vo'qolib ketgan yoki tangachaga aylangan.
Bularga toi., terak, tut, yong*oq kabilar kiradi (3-rasm).
img/res/3rasm.png









3-rasm. Yong oqning changchili va
urug'chili gullari:
I- kuGhalacfagi ch an g ch ili gullari;
2- urug'chili guli.

Gullarning tuziiishi formulasi orqali beriladi.
Gullarning tuziiishi bilan tanishishni osonlashtirish
raaqs&dida gullarning diagrammasi va formulasidan fovdalaniladi.
Gul tuzilishining sxema fc lan ifodalanishiga
gut diagrammasi
de\:ladi.
Formulada gul qismlarining nomi
shu qism nomining boshlangich
harfi bilan, soni esa raqamlar bilan
belgilanadi. Masalan. gulkosacna-burglar - Gk, guitojbarglar - Gt, changchilar - Ch,
urug'chilar - U, oddiy gulqo'rg'on esa - Og harflari
b..an ifodalanadi. Halqadagi qismlar qo'shilgan boMsa,
ularning sonini ko'rsatuvchi raqam qavs ichida beriladi,
aksincha ular qo'shilmagan bo'lsa, qavssi* (ochiq) yoziladi.
Halqadagi qismlarning soni ko'p b o 'lsa , cheksizlik
belgisi 00 qo'yiladi. Halqada uchraslii kerak bolgan qism
rivojlanmagan bo'lsa-0 (nol) bilan belgilanad' Agar gul
qismlarining har bir. bir emas, balki ikki halqada joylashgan
bo Isa, har qaysi halqadagi qism sonini ko'rsatuvchi raqam
yozilgandan kevin + (plus) ishorasi qo'yilad so'ngra kcyingi
halqadagi qismning soni yoziladi.
Misol uchun bir nechta o'simlik gulining formulasi keltirildi.
1 Jag'-jag' (achambiti) gulining formulasi - Gk4Gt4Ch442U(7).
hoh. Gulkosachabarg va gultojbarglari 4 tadan. bir-biri bilan
qo'shilmagan, changchilar 6 ta bo lib, ikki halqada (birinchisida
4 ta^i, ikkmchis.da 2 tasi) o'mashgan, urug'chi 1
ta, lekin u ikkita urug'chi bargnmg qo'shilishidan hosil
bolgan
2. Olxo'ri gulining formulasi - Gk-Gt-ChooU,.
Izoh. Gulkosachabargi va gultojbarglari 5 tadan, q o 'shilmagan,
changchilari soni cheks.z, urug'chisi esa 1 ta.
3 Lola gulining formulasi - Og3+3Ch3+3U(3).
Izoh. Oddiy gulqo'rg'on, gultoji 6 ta, ikki halqada (har bir
halqada 3 tadan) o'mashgan, changchilari 6 ta, ikki halqada
o'rnashgan, urug'chisi 1 ta, 3 ta urug'chi bargning qo'-
shil'shidan hosil bo'lgan.
4. Sachratqi gulining formulasi - Gk p t^ C h ^U ,,.
Izoh. Gulkosachabarglar rivojlanmagan, guitojbarglar 5 ta,
bir-biri bilan qoshilgan, changchilari 5 ta, qo'shilgan,
urug'chisi 2 ta, urug'chi bargning qo'shilishidan hosil
bo'igan.
Xulosa qilib aytganda, gul o'simlikIannng jinsiy ko'payish
organi boiib, gulband. gulo'rni, gulqo'rg'on, changchi va
unig'cl'.dan tashkil topgan.
Gulning formulasiga qarab, o'iimlikning qaysi oilaga kinship1
ham bilish mumkin.

