YO'SINLAR (YO'SINTOIFA) BO'LIMI

Yolsinlaming Yer yuzida 2500 ga yaqin turi uchraydi.
Ular asosan semam tuproqlarda o'sishga moslashgan. Yo'sinlar
barg va poyali o'simliklar bo'lib, ularda ildiz bo'lmaydi.
Ildiz vazifasini esa rizoidlar bajaradi. Ko'payishi jinsiy va
jinssiz bo'g'inlaming gallamshi bilan amalga oshadi. Lekin
bulaming hayotida .insiy bo'g'in ustunlik qiladi.

26-. FUNARTYA YO'SINI

Yo'sinlar yuksak o'simliklarning eng qadimiy va juda sodda
tuzilgan vakillari bo'lib, ulaming bo'yi 4-5 mm dan 40 sm
gacha boradi. Ayrimlarining tanasi, xuddi suvo'tlaming tanasiga
o'xshash, bargsimon tallomdan iborat. Ko'pchilik yo'sinlaming
tanasi poya va barglarga bo'lingan, lekin ulaming ildizi
bo'lmayai, ular tuproqqa maxsus o'simtalar (rizoidlar) orqali
birikib turadi. Ildizi va o'tkazuvchi sistemalari vo'qligi bilan
yo'sinlar boshqa yuksak o'simliklardan farq qiladi va taraqqiyot
bo'yicha ulardan keyinda turadi.
Yo'sinlar sporalar bilan ko'payadi. Ulaming "nsiy a'zolari
ko'p hujayrali bo'lib, erkaklik jinsiy a'zosi anteridiy,
urg'ochilik jinsiy a'zosi esa arxegomy deb ataladi.
Yo'sinlaming urugianisl suvda, harakatchan spermatozoidlar
orqali amalga oshadi.
Poyabargli yo'sinlar tabiatda juda keng tarqalgan bc4ib,
ba'zan tundrada, botqoqlildar va zax yerlarda yer yuzini
butunlay qoplab oladi. Poyabargli yo'sinlar 13 mingga yaqin
turni o'z ichiga oladi. Bunga misol qilib 0'rta Osiyo
tekisliklarida kerg tarqalgan Funariya yo'sinini olish mumkin
(52-rasm).
Funariya yo'sini bo'yi 1-3 sm keladigan bir uyli o'simlik.
Bu o'simliklaming och yashil rangli gilamchalarga o'xshash
maysalarini erta bahorda ariq bo'ylarida, zax bosgan
devorlarda, hovlilaming oftob kam tushadigan yerlarida,
daraxt po'stloqlarida ko'rish mumkin. Funariya yo^inining poyasi ingichka,
ketma-ket o'mashgan bargchalar bilan
qoplangan. Poyaning tubi tuproq ichiga
rizoidlar chiqarib, poyani tuproqqa
biriktiradi.
Funariyaning barglari asosan bir
qavat hujayralardan tashkil topgan.
Ulaming hujayralarida xlorofill donachalari
bor. Bu barglarda yorug'da
karbonat angidrid gazi, suv va mineral tuzlardan kraxmal
va boshqa organik moddalar hosil bo'ladi.
Funariya yo'sinining ko'payish usuli ancha murakkab.
Poyasining uchidagi ko'p hujayrali jinsiy a'zolarda - anteridiylarda
ko p miqdorda ikki xivchinli harakatchan jinsiy
hujayralar (spermatozoidlar) hosil bo'ladi.
Urg'ochisin ng jinsiy a'zolari - arxegoniylar kolba shaklida
bo'ladi. Har bir arxegoniyda bittadan tuxum hujayra hosil
bo'ladi.
Bahorgi yog'ingarchilik paytida, yo'sinlaming ustir. suv
bosib, anteridiy va arxegoniylarning uchi ochiladi
Spermatozoidlar ante ridiydan suvga chiqadi, xivchinlari orqali
harakat qilib, arxegoniylar ichiga kiradi va ulaming ichidagi
tuxum hujayra bilan qo'shilib zigota hosil qiladi. Oradan ozgina
vaqt o'tgach, zigota o'sib qisqa bandli, ichida sporalar hosil
bo'ladigan ko'sakcha - sporangiyga aylanadi. Sporalar
yetiigandan so ng to'kiladi va tarqaladi.
Nam tuproqqa tushgan spora o'sib, ko'p hujayrali, shoxlangan,
ingichka yashil iplami beradi. Ip shoxlarida
kurtaklar paydo bo'ladi. Har bir kurtakdan esa yangi funariya
yo'sini o'sib chiqadi.
Funariya turkumiga 200 ga yaqin tur kiradi. Funariya jinssiz
va jms:y bo'g'inlaming gallanishi yo'li bilan ko'payadi. Shunday qilib, zigotadan jinssiz bo'g'in boshlanadi. U
sporangiy bandi. sporangiy va un.ng ichidagi sporalardan iborat.
Yo'smlar yuksak o'simliklanrng tubani hisoblanadi.