7 - . MEVALARNING TABIATDAGI VA ODAMLAR
HAYOTIDAGI AHAMIYATI

Mevalar juda xilma-xil bo'lib, ularning tabiatdagi va
odamlar havotidagi ahamiyati ham juda katta. Mevalar,
birinchi navbatda, o'simliklarning ko'payishi, tarqalislii va
nasi qoldinshi uchun kerak. Yovvoyi holda o'sadigan o'simliklarning
mevasidan tabiatdagi barcha tirik mavjudot
oziqlanadi. Ayrim mevalar yerga to'kilib, chirib, yemi
organik moddalaiga bo\itadi. CJamlar hayotini esa mevasiz

tasavvur etib bo'lmaydi. Bu haqda Hadisda shunday
de\ilgan: Qaysi bir mo'min biror ekin eksa yoki mevalidaraxt o'tqizsa-yu, ulami qushlar, odamlar yoki hayvonlar
yesa, bu uning uchun sadaqa hukmida bo 4adi->.
Darhaqiqat, juda qadim zamonlardan odamlar o'simliklarr.
ing yowoyi, keyinchalik esa madaniy navlarini ekib,
har xil maqsadlarda foydalanib kelisligan Masalan, mevasidan
oziq-ovqat sifatida (olma, yong'oq,  rik, uzum, bug'doy.
mosh, loviya, tariq, qo'noq, no'xat) va dori-darmon tayyorlashda
(marmarak, zubturum, namatak) foydalanishgan.
Mevalar bevosita tabiiyligicha istemol qilinadi, ulardan
oziq-ovqat va qandolatchilik sanoatida har xil mahsulotlar
tayyorlanadi.
Mevalardan olinadigan moylardan xalq xo'jaligining turli
sohalarida (texnika, og'ir sanoat, atir-upa) foydalaniladi.
Kundalik turmushimizda istemol qiladigan nonimiz
bug'doy unidan tayyorlanishi, yog'imiz g'o'za chigiti,
kungaboqar pistasi va zaytun mag'zidan olinishi hammamizga
malum. Shuning uchun ham ularni asrab-avaylash lozim.
Har qanday taomni tayyorlashda albarta ziravor o'simliklaming
mevasi (urug'i) ishlatiladi. 0'zbekistonda eng ko'p
tarqalgan ziravorlarga zira, alqor, kashnich, sedana va murch
kiradi. Mevalar istemol qilinishidan tashqari, ulardan turli
zeb-ziynat buyumlarini tayyorlashda ham foydalaniladi
(yersovun, tasbebmunchoq, qalampirntunchoq). Iqlimi issiq
mamlakatiarda qovun daraxti, non daraxti, banan, kokos
palmasi o'simliklari o'sadi. Bu o'simliklaming mevasi ham
mahalliy aholining asosiy oziq-ovqati hisoblanadi (32-rasm).
Mevalarni faqat pishganda terib olish kerak. Ammo
ko pincha, ular pishmasdan yig'ib olinadi. Masalan, urug'i
yetilmagan zira tupi bilan o'rib olinadi. Har qanday mevani
yig'ish vaqtida uning tabiatda ']^ etibor bensh kerak.
Yetilgan mevalarni terishda ulaming tabiiy holda ko'payishini
hisobga olish lozim.
Yerga tushgan mevalardan keyinchalik yangi nihollar o'sib
chiqadi. Bu hoi o'simliklaming tabiatda saqlanib qolishiga va
ko'payishiga imkon beradi.
Ko'pgina hollarda yong'oq, bodom, o'rik kabi mevalar
tayoq bilan qoqib tushiriladi. Natijada daraxtlar qattiq

shikastlanadi, ko'plab shoxlari sinadi. Ulami mevasi pishganda
qoida terib olish yoki yengilgina silkitib. key in yig'ib olish
kerak.
Yem-xashak olsimliklari har vili. ayni gullagan vaqtda,
yem-xashak uchun o'rib olinadi. O'simliklaming yer usti
qismidan ajralishi, gulining urug' bermay nobud bo'lishi
tabiatda o'simliklarning kamayib ketishiga sabab bo'ladi.
Tabiatdagi har bir tur o'simlikning urug'i pishib verga
to'kilishi va o'z-o'zidan ko'payishi kerak.

URUG'
Urug' - o'simliklarning ko'payish organi. U murtak,
urug'palla (endosperma) va po stdan iborat.
0'simlik o'stirish uchun yerga urug' ekiladi. Urug'dan
yosh o'simlik qanday qilib va nima hisobiga chiqishini
hamda rivojlanishini bilish uchun uning tashqi va ichki
tuzilishini bilish kerak.
Har bir o'simlikning urug'i o'ziga xos tuzilgan. 0 'simliklar
urug'pallasiga qarab bir va ikki unig'pallali o'simliklarga
bo'linadi.