IV bob XIX ASR OXIRI  XX ASR BOSHLARIDA
 PODSHO ROSSIYASI

19- XIX asr oxiriXX asr boshlarida
podsho Rossiyasining ijtimoiy-siyosiy
va iqtisodiy ahvoli

Rossiyaning siyosiy tuzimi

Rossiya bu davrda cheklanmagan monarxiya
b o lib, butun hokimiyat podsho
qolida toplangan edi. (Tarix kitoblarida
podsho hokimiyatiga nisbatan ,,chorizm , ,,samoderjaviye
iboralari ham ishlatiladi.)
Podsho hokimiyatining asosiy tayanclii pomeshiklar hamda
pravoslav cherkovi edi. Podsho xonadonining o zi eng katta
pomeshik bolib, 7 mln. desyatina (1 desyatina -1,1 gektar) yerga
egalik qilardi.
Pomesliik xojaligi Rossiyaning kapitalistik taraqqiyoti yolidagi
asosiy to siq edi. Pomeshiklar jon-jahdlari bilan eski tartiblaming
saqlanib qolishiga harakat qilar edilar.
Rossiyada burjuaziya sinfi ham bor edi. Ulaming sarmoyalari
hajmi tobora osib bordi. Biroq, buijuaziyaning siyosiy nufuzi past,
davlatni boshqarishdagi ishtiroki deyarli sezilmas edi.

Iqtisodiy ahvol

,R o, ssiya a,.fger. ar. -industria.l ,d, a vl,a t e, di. Mam- lakat aholisimng 85%i qisliloqlarda yashardi.
Shunday bolsa-da, podsho Rossiyasida kapitalizm shiddat bilan
rivojlanib bordi. Chet el kapitalining kirib kelislii tufayli ogir sanoat
tezlik bilan ilgariladi. Uning metallurgiya, mashinasozlik, neft va
komir qazib olish kabi tarmoqlari yuksala boshladi. Rossiya qisqa
vaqt ichida (18981901) neft qazib chiqarish boyicha AQSHni
ham ortda qoldirdi va dunyoda birinclii oringa cliiqdi. Chetga, asosan,
kerosin eksport qilindi. Metall eritish boyicha dunyoda 4-orinni
egalladi.
1905-yilga kelganda ishcliilaming soni 500 dan ortiq bolgan
korxonalarda butun ishcliilaming deyarli 50 foizi ishlar edi.
Shu davr Rossiya iqtisodiy taraqqiyotiga xos yana bir xususiyat
 monopoliyalarning vujudga kelganligi boldi. Chunonclii,
Rossiya qora metallurgiyasida ,,Prodmet , komir sanoatida
,,Produgol degan yirik monopolistik tashkilotlar qaror topdi.
Metallurgiya zavodlarining faqat ayrim xil mahsulotlari savdosinigina
oz qoliga olgan monopolistik birlashmalar ham vujudga keldi.
Rangli metallurgiyada mis prokati zavodlari sindikatlari bilan ,,Med
jamiyati hal qiluvclii mavqeni egallab oldi.
Rossiya iqtisodiy taraqqiyotiga xos yana bir xususiyat, bu 
chetga kapital cliiqarishdan kora chetdan Rossiyaga kapital kiritislining
ustunligi edi. Bu, bir tomondan, Rossiya kapitalizmining
zaifligi oqibati bolsa, ikkincliidan, Rossiyada chet el kapitaliga
katta foyda keltiruvchi sohalaming, mintaqalaming kopligi hamda
arzon ishchi kuchining mavjudligi bilan ham izohlanardi.
Mamlakat sanoatiga qoyilgan chet el kapitalining asosiy qismi
Fransiya (24%)kapitali edi. Buyuk Britaniya va Germaniya kapitali
23-orinlami egalladi. Ayni paytda, Rossiya chet el davlatlaridan
tez-tez qarz ham olib turdi. 1914-yilga kelganda bu qarzlar 5,4 mlrd.
rublni taslikil etdi.
Rossiya qishloq xojaligi ham sekinlik bilan bolsa-da, taraqqiy
etdi. Qishloq xojaligi mahsulotlarini eksport qilish ham osdi. Asosiy
eksport mahsulotigalia edi. Agar 18761880-yillarda 277 mln. pud
galla eksport qilingan bolsa, bu korsatkich 18861900-yillarda
444 mln. pudga yetdi.
Rossiyada kapitalizm taraqqiy etishi bilan moliya kapitali ham
vujudga keldi. Peterburg xalqaro banki , Azov  Don va
RusOsiyo banklari mamlakat hayotida yetakchi rol o ynay
boshladi.
XIX asr oxiri  XX asr boshlarida Rossiya iqtisodiy
taraqqiyotda boshqa buyuk davlatlarga nisbatan orqada qoldi.
Chunonclii, sanoat ishlab chiqarish hajmi b o yicha dunyoda
5-orinda edi. Aholi jon bosliiga liisoblaganda esa, Germaniyaga
nisbatan 13 marta, Buyuk Britaniyaga nisbatan 14 marta,
AQSHga nisbatan esa 21,5 martaga yaqin kam sanoat mahsuloti
islilab cliiqardi.

ICHKI SIYOSAT


Rossiya imperiyasi tarkibida 100 dan ortiq
millat va xalq yashar edi. Ularning davlatlari
turli asrlarda, turli tarixiy sharoitlarda Rossiya tomonidan
istilo etilgan.

Istilo etilgan olkalarda ruslashtirish siyosati olib borildi. Bosqinchilar
zulmiga qarshi kotarilgan milliy-ozodlik harakatlari esa
ayovsiz bostirildi.
Binobarin, podsho Rossiyasida fuqarolarning katta qismi,
shuningdek, mustamlaka xalqlari ogir hayot kechirardi. Bu esa
qachondir katta portlash roy berishiga olib kelishi shubhasiz edi.
Buning ustiga, 1904-yildagi Rossiya-Yaponiya urushida Rossiyaning
yengilishi xalq ommasining turmush darajasini yanada ogirlashtirib
yubordi. Oxir-oqibat, bu  1905-yilda inqilob yuz berishiga olib
keldi. Togri, inqilob yengildi. Hukmron tabaqalar bu inqilobdan
zarur saboqlar ham chiqardi. Uning asosiysidehqonlami inqilobiy
harakatdan chetlatish haqidagi saboq edi. Ikkinchisi, qishloqlarda
podsho hokimiyatining kuchli ijtimoiy tayanchini vujudga
keltirish muammosi edi.
Bu maqsadlarni ro yobga chiqarish uchun agrar islohot
otkazishga qaror qilindi. Podsho 1906-yilda agrar islohot va dehqonlami
kochirish togrisida farmon chiqardi. Bu islohot bosh vazir
Stolipin tashabbusi bilan bogliq bolganligi uchun u tarixga Stolipin
agrar islohoti nomi bilan kirgan. Unga kora, dehqonlaming
o z xususiy yeriga ega bolishi masalasini quyidagi 3 usul orqali
amalga oshirilishi moljallandi:
 jamoa yer egaligini bekor qilish va dehqonlarga ular sotib
olgan jamoa yerini xususiy mulkka aylantirish hamda dehqonga oz
yerini sotish huquqini ham berish;
 dehqonlaming davlat va pomeshiklarga qarashli yerlami sotib
olishlari uchun ularga Dehqonlar banki orqali yordam berish;
 yer tanqisligi kuchli bolgan markaziy mintaqalardagi dehqonlaming
bir qismini Sibir, Uzoq Sharq va imperiyaning milliy
chekka olkalariga kochirish. Turkistonda ham ruslashtirish siyosati
olib borilib, eng yaxhshi yerlarda ms qishloqlari paydo boldi.
( ,,0 zbekiston tarixi ga qarang. 9- sinf.)
Stolipin agrar islohoti qishloq aholisining tabaqalanishini va
ichki bozoming osishini kuchaytirdi. Badavlat dehqonlar (quloqlar)
ning mavqeyini mustahkamladi. Biroq, agrar islohot pomeshik
yer egaligini tugata olmadi.
Bundan tashqari, kochib ketganlar yana avvalgi joylariga
qayta kochib kelishga majbur bola boshladilar. Chunki kochirish
moddiyjihatdanyetarlitaminlanmadi. Buning oqibatida 1911-yilda
chib ketganlarning (ularning soni 3,5 mln. dan ortiq edi)
yarmidan kopi qayta kochib keldi.

Bundan tashqari, kocliirish siyosati milliy chekka olkalardagi
siyosiy vaziyatni keskinlashtirdi. Bunga chekka olkalardagi, xususan,
0 rta Osiyodagi aholiga qaraslili eng yaxslii yerlami kocliib
kelganlarga berilganligi, yerli aholining esa sharoiti ogir yerlarga
surib chiqarilganligi sabab boldi.
Shu tariqa, Stolipin mamlakatni ,,tinclilantira olmadi. Hukmron
tabaqalar uning istefo berishini talab eta boshladilar. Bunga
erisliilmagach, 1911- yilda Stolipin otib oldirildi. Lekin, barcha nuqsonlariga
qaramay, Stolipin agrar siyosati qishloqda kapitalizmning
taraqqiy etisliiga yol ochdi.

Islohot biror sohadagi mavjud tartiblarni tubdan ozgartirish.
Agrar islohot  yer-suv, yerga egalik va yer-suvdan foydalanishga
oid tartibni qayta ozgartirishdir.
Chorizm  Rossiya podshosining, monarxiyaning cheklanmagan
hokimiyatini asoslagan davlat tuzumi.