22- XIX asr oxiri  XX asr boshlarida
Avstriya-Vengriya imperiyasi

Siyosiy tuzum

Avstriya-Vengriya imperiyasi 1867-yilda
Avstriya va Vengriyaning hukmron tabaqalari ortasidagi bitim asosida vujudga keldi.
Imperiyaning Avstriya qirolligi tarkibiga Chexiya, Moraviya,
Galitsiya va Bukovina, Vengriya tarkibiga esa Slovakiya, Xorvatiya
va Transilvaniya kirgan.
Shu yilning ozida imperiyaning yangi konstitutsiyasi qabul
qilingan. Unga kora, imperiyaning umumiy hukmdori Avstriya
imperatori bolgan. Imperator Gabsburglar sulolasi vakili edi.
Sulola imperiyani 1867-yildan 1918-yilgacha boshqardi. Imperiya
taslikil etilgan paytda imperator Frans Iosif edi.
Avstriyada imperator hokimiyati rasman Reyxstag, Vengriyada
esa Seym tomonidan cheklangan. Binobarin, Avstriya-Vengriya
konstitutsiyaviy monarxiya edi.
Imperiya taslikil etilgach, quyidagi 3 ta umumimperiya vaziriigi
taslikil etilgan: 1. Tashqi islilar. 2. Harbiy va dengiz. 3. Moliya. Boshqa
vazirliklar imperiyaning har ikki qismida ham mustaqil faoliyat yuritganlar.
Vengriya oz parlamentiga, ijroiya hokimiyatga, siyosiy va
mamuriy muxtoriyatiga ega bolgan. Imperiyadagi 50 mln. aholining
30 millionini boysundirilgan slavyan xalqlari tashkil etgan.

Avstriya - Vengriyaning iqtisodiy taraqqiyoti

XIX asming songgi choragida Avstriya
vengrjya Yevropaning rivojlangan davlat -
 ]arjga nisbatan qoloq mamlakat edi. Mamlakatda
feodalizm sarqitlarining saqlanib qolganligi ilgor Yevropa
mamlakatlariga nisbatan sanoat taraqqiyoti suratlarining
sekinlashuviga sabab boldi.
90-yillarda shahar aholisi butun Avstriya-Vengriya aholisining
faqat uchdan birini taslikil qilardi. Hatto imperiyaning eng rivojlangan
qismi bolgan Avstriyada ham qishloq aholisi kopcliilikni
tashkil etar edi.
1867-yilda tuzilgan Avstriya-Vengriya bitimi Vengriyaning iqtisodiy
jihatdan rivojlanishi uchun turtki boldi. Vengriya komiri
bazasida metallurgiya tarmogi rivojlana boshladi. Lekin, Vengriyaning
asosiy sanoat tarmogi oziq-ovqat sanoati bolib qolaverdi. 1898-
yilda Vengriyaning un tortish, vino tayyorlash, oziq-ovqat mahsulotlari
islilab chiqarish boyicha imperiyadagi hissasi 47,3 foizni
tashkil etdi.
Imperiyaning industrial tumanlari Quyi Avstriyada va Chexiyada
islilab chiqarishning markazlashuvi va monopoliyalaming vujudga
kelish jarayoni jadallik bilan bordi.
XX asr boshlariga kelib ssuda kapitali, asosan, Venadagi yirik
banklarda to plandi. Mamlakat hayotida moliya oligarxiyasining
ta siri kuchayib bordi.
Ayni paytda, imperiya taraqqiyotining oziga xos yana bir xususiyatini
 uning chet el kapitaliga qaramligi kuchayib borganligi
tashkil etdi. Fransiya, Belgiya, Germaniya banklari qarz berish,
sanoatga mablaglar yonaltirish orqali Avstriyani oz kapitallari
bilan to ldirib tashladilar.
Avstriya-Vengriya sanoatining metallurgiya, mashinasozlik,
elektrotexnika va shu kabi tarmoqlari Germaniya firmalari tomonidan
moliyaviy jihatdan ta minlanib turildi. Nemis kapitalining
to qimachilik va mashinasozlik korxonalarida ham mavqeyi yuqori
edi. Nemis kapitali qishloq xojaligiga ham suqilib kirdi. Avstriyaning
200 000 gektar yeri nemis pomeshiklariga tegishli edi.

Ijtimoiy harakat

Imperiya melmatkaslilari oz haq-huquqlari
uchun kurash olib borganlar. Chunonchi,
1869-yilda imperiya poytaxti Vena shalirida ishchilaming ommaviy
namoyishi otkazildi. Namoyishchilar demokratik erkinliklar berilisliini
talab qildilar.
Hukumat bunga javoban, Avstriya ishchilar harakatining rahbarlarini
davlatga xiyonatda aybladi. Sud ulami uzoq muddatga ozodlikdan
malirum etdi.
Avstriya hukumati ham Bismarkdan omak olib, 1884-yilda
ishcliilar harakatiga qarslii favqulodda qonun joriy etdi. Qonun
ishcliilar harakatiga qarshi politsiya terrorining kuchaytirilishiga ruxsat
berdi. 80-yillar oxiriga kelib, kasaba uyushmalari tarqatib yuborildi.
Ishclii gazetalarini naslir etish to xtatildi. Shunday bolsa-da,
ishcliilar kurashni davom ettirdilar. 1889-yilda esa Avstriya sotsialdemokratik
partiyasi (ASDP) tuzildi.
Partiya dasturida siyosiy erkinliklami joriy etish, parlamentni
umumiy, teng, to gri, yashirin ovoz berish yoli bilan saylash
to grisida qonun qabul qilish, cherkovni davlatdan, maktabni cherkovdan
ajratish, ish kunini qisqartirish kabi talablar bor edi.
Ishcliilar harakati tobora kuchayib boravergach, 1907-yilda hukumat
saylov tizimi islohoti haqida qonun qabul qilishga majbur
boldi. Unga kora 24 yoslili erkaklar saylash va saylanish huquqiga ega
boldilar.

Milliy ozodlik harakati

Imperiyada liar qanday sharoitda ham slavyan
xalqlarining mustamlaka holatini saqlab
qolishga intiluvclii shovinistik kayfiyatdagi
kuclilar ham oz siyosiy partiyalarini tuzdilar. Bu partiyalardan
biri Pangerman partiyasi, ikkinchi si esa Xristian sotsialistlar
partiyasi deb ataldi.
Koproq avstriyalik katoliklardan iborat boIgan Xristian sotsialistlar
partiyasi arboblari Buyuk Germaniya goyasini sinfiy tinchlikni
targib qilish, barcha ijtimoiy nizolami Jnoqlik va muhabbat
ruliida hal qilishga davat qilish va antisemitizmni targib qilish
bilan qoshib olib bordilar. Biroq, hukmron doiralar slavyan xalqining
milliy-ozodlik harakatini toxtata olmadi.
Chex muxolifati Chexiyaga ham siyosiy huquqlar berilishini
talab qildi. Hukumat bunga javoban ta qib choralarini kuchaytirib
yubordi. 1868-yilda hatto Chexiyada qamal holati joriy qilindi. Biroq,
bu usul chex muxolifatini sindira olmadi. Kurash davom etdi,
nihoyat, 1880-yilda Chetil joriy qilindi. 1882-yildanboshlab, Praga universitetida ham oqitish
ikki tilda (nemis va chex) olib boriladigan boldi.
Galitsiyadagi ukrain aholisi ham milliy zulm ostida edi. Avstriya
hukumati Galitsiyadagi hukmron doiralar bilan bitim tuzib, olkani
idora qilishda ularga rahbarlik rolini berdi.
XIX asrning songgi o n yillarida milliy zulm yanada kuchaydi.
Zakarpatyedagi ukrain aholisi ,,vengrlashtirildi . Xorvatiya doimo
harbiy yoki favqulodda holatda tutildi, xalq noroziligi qattiq
ta qiblar bilan shafqatsiz bostirildi.
Xorvatiyadagi milliy-ozodlik harakatiga Vengriya hukumati
1912- yilda Xorvatiya Seymini tarqatib yuborish va konstitutsiyani
to xtatib qoyish bilan javob berdi.xiyada sud va mamuriy ishlar uchun ikki


Iqtisodiy inqiroz

1912-yilda Avstriya-Vengriyada ogir iqtisodiy
inqiroz yuz berdi. Oqibatda, yirik
sanoat va savdo korxonalari sindi. Imperiya eksport salohiyati keskin
kamaydi. Bu esa iqtisodiy inqirozni yanada chuqurlashtirib
yubordi. Mehnatkash xalq ommasining turmush darajasi pasaydi.
Imperiya hukmron tabaqalari milliy zulmni yanada kuchaytirdilar.
Oqibatda, iqtisodiy va milliy-ozodlik kuraslii keskinlashdi.
Imperiyadagi ogir vaziyatga qaramay, Vengriya hukmron
doiralari Avstriyaning Bolqondagi bosqincliilik siyosatida faol qatnasha
bosliladi. Hatto, armiya qaytadan tuzildi. Bu  imperiyaning
urushga tayyorgarlik korayotganligini anglatar edi.
Mamlakatni harbiylashtirishga, milliy zulmga va urushga tayyorgarlik
korilayotganligiga qarshi Vengriya poytaxti Budapesht
shalirida kop ming kishilik namoyish otkazildi.
Umumiy norozilik yalpi ish tashlashlariga olib keldi. Namoyishchilarga
qarshi politsiya kuchlari yuborildi. Oqibatda, Budapesht
barrikadalarga to lib ketdi. Kuclilar nisbati teng emas edi. Shuning
uchun ham ishcliilar namoyishni toxtatishga majbur boldilar.
Ijtimoiy harakat va imperiya tarkibidagi slavyan xalqlarining
milliy-ozodlik uchun kuraslii Avstriya-Vengriya imperiyasi chuqur
inqiroz davriga kirganligini anglatar edi.
Shunday bir sharoitda, ayrim siyosatchi arboblar trializm
(uchlik) talabi bilan chiqdilar. Trializm goyasi imperiyani Avstriya,
Vengriya va imperiya tarkibidagi slavyan xalqlari yerlarini oz ichiga
oluvchi, har uch tomonni teng huquq asosida birlashtiradigan
federatsiyaga aylantirish, degani edi. Biroq, federatsiyaning slavyan
qismi kuchayib ketisliidan chocliigan hukmron doiralar trializm
goyasini rad etdilar.Bu hoi Birinchi jahon urushi arafasida imperiya ichki ziddiyatlarining
keskinligicha qolishiga sabab boldi.

Federatsiya (lotincha  ittifoq)  hududiy jihatdan muayyan siyosiy
mustaqillikka ega bolgan bir necha davlatlardan iborat yagona
ittifoq davlat.