27-XIX  asrning  oxirida  Xitoy

Xitoyning yarim 
mustamlakaga 
aylantirilishi

XIX  asr  oxirida  Xitoy  qoloq,  yarim  feodal 
davlat  edi.  Yeming  asosiy  qismi  zamindor 
boylar  qolida  edi.  Kopchilik  dehqonlar 
zamindorlardan yemi ijaraga olar, ijara haqini 
pul  bilan  yoki  hosil  liisobidan  to lar  edilar.  Yeri  bor  dehqonlar 
juda kam edi.
Dehqonlar shaharga ish qidirib kelardilar.  Lekin liar doim ham ish 
topilmas edi. Chunki,  Xitoyda  sanoat juda  sekintaraqqiy  etayotgan  edi.

XIX  asming songgi choragidan boslilab mamlakatda kapitalistik 
munosabatlar ham rivojlana boshladi.  Dastlabki temiryollar qurildi. 
Iqtisodiy  aloqalar  kengaydi.  Yirik  shahariar  barpo  etildi.  Ishchilar 
soni  kopaydi.  Sanoat  vujudga  kelislii  bilan  milliy  buijuaziya  ham 
shakllana  boshladi.  Biroq,  milliy buijuaziyaning  kopcliiligi  komp- 
radorlardan  iborat  edi.  Ular  amalda  chet  el  firmalarining  agentlari 
edi.  Ular  chetdan  keltirilgan  tovarlami  sotish  va  arzon  xomashyo 
sotib  olish hisobiga boyib borardilar.
Pulga muhtoj boIgan Sin sulolasi chet el davlatlari bilan asoratli 
shartnomalar tuzar va milliy manfaatlarga xilof ravishda ularga yon 
berardi. 70- yillardayoq ajnabiylar Xitoyning 26 porti (bandargolii)ga 
bemalol  kirardilar va xojayinlardek ish yuritardilar.
Temiryollar  qurilislii  xorijliklar  tasarrufida  edi.  Komir  shax- 
talari,  konlaming  katta  qismi ham ulaming  ixtiyorida bolib,  Xitoy 
chet el davlatlarining xomashyo bazasiga aylanib qoldi.  Chet elliklar 
katta  shaharlarda  hatto  o z  m avzelarini  tashkil  etib,  Xitoy 
mamurlarini  mensimasdan  mustaqil  ish  yuritdilar.
Xitoyning Yaponiya bilan 18941895-yillardagi urushda maglu- 
biyatga uclirashi chet ellik monopolistlaming Xitoyni yanada koproq 
talashlari,  asoratga  solislilariga  sabab boldi.  1897-yilda  Germaniya 
Szyaochjouvan korfazini bosib oldi va  Shandun viloyatini oz tasir 
doirasiga kiritdi. Fransiya Suamchjuvan korfazini egalladi va Yunan 
viloyatida hukmronlik tasirini otkaza bosliladi. Rossiya Port-Artumi, 
Buyuk Britaniya Veyxay portini bosib oldi.  Eng boy hududYanszi 
daryosi  havzasi  Buyuk  Britaniyaning  tasir  doirasiga  tusliib  qoldi. 
Futsziyan  viloyatida  yapon  bosqincliilari  hukmron  bolib  oldilar. 
Xitoydagi  har qanday  qurilish yoki  ozgarishlar bosqinchilar tomo
nidan  nazorat  qilinardi.  Shunday  qilib,  Xitoy yarim  mustamlakaga 
aylandi.

Sanoat taraqqiyoti va chet el hukmronligi

XIX  asrning  oxirida  Xitoyda  ilk  sanoat 
  korxonalari  paydo  bola  boshladi.  1881-
yilda  Shimoliy  Xitoyda  birinchi  temiryol 
ishga tushirildi.  1897-yilda bu yerda  600  ga yaqin chet  el firmalari 
mavjud edi.  Lekin sanoat korxonalarining osishi va kopayishi sust 
bordi.
Yevropaning  savdodagi  liissasi  1890-yilda  40  mln.  iyenga  teng 
boldi. Import eksportdan ancha kop edi. Xitoy bilan Buyuk Britaniya 
ortasida 1876-yili tuzilgan konvensiya Xitoyni yanada asoratga soldi. 
Konvensiya Buyuk Britaniyaga Xitoyning  10 dan ortiq portiga erkin 
kirish,  qator viloyatlarda  imtiyozli  savdo  qilish huquqini berdi.

188 0-yillarda  Fransiyaning  Vyetnamni  bosib  olishi  tufayli 
Fransiya-Xitoy  munosabatlari  yomonlashdi.  1884-yili  Xitoy 
Markaziy  Vyetnam  ustidan  rasmiy  hukmronligidan  voz  kechdi  va 
u yerda  Fransiya protektoratini tan  oldi.  Xitoy hukumati  Fransiya 
bilan shosliilinch bitim tuzdi va  Fransiyaga  qator masalalarda  yon 
berdi.
Yaponiya  ham  Xitoyga  nisbatan bosqincliilik  rejalarini  amalga 
oshirishga  kirishdi.  1872-yili  Ryukyu  orolini,  1874-yili  Tayvanni 
bosib olishga harakat qildi. Tayvandagi urushda AQSH harbiy kuchlari 
ishtirok etgani uchun bu  oral  amerikalik savdo-sanoatchilar uchun 
,,ochiq  deb elon qilindi.

Ijtimoiy  harakat

Xitoy endigina sanoatlashuv yoliga qadam
qo'yganda  xonjiy  davlatlar  tomonidan
talon-taroj  qilinislii  xalq  ahvoliga  ogir  tasir  korsatdi.  Xitoyni
to gri  taraqqiyot  yoliga  olib  chiqish  haqida  turli  goyalar
shakllandi.  Bu  islohotcliilik  harakati  deb  ataldi.  Bu  davr  ijtimoiy
harakatida  Sun Yat  Senning  omi aloliida ahamiyatga ega boldi.  U
Xitoyni  inqilob  yoliga  yetaklagan  ralinamo  edi.  Sun  Yat  Senning
Xitoy  uygonish  jamiyati  nomli  tashkiloti  manjurlaming  Sin
sulolasini  agdarib  taslilash  va  Xitoy da  demokratik  milliy  davlat
tuzish  uchun  kurashdi.
Xitoyda bu  davrdagi ijtimoiy harakatda  ,,Ixetuan    Tinchlik 
va  adolat  uchun  kotarilgan  musht  deb  atalgan  yashirin  taslikilot 
ham  katta  rol  oynadi.  ,,Ixetuanlar  Manjur  sinlarini  haydab 
chiqaram iz,  chet  elliklarni  yoqotam iz  shiori  ostida  ish 
korardilar.
1899-yili  ,,Ixetuan  harakati  qozgolon tusini  oldi.  Ixetuan- 
lar Yaponiyaga tovon tolashni toxtatish, Tayvanni Xitoyga birlash- 
tirish kabi talablami  qoydilar.  Sin hukumati  qozgolondan  cho- 
chib  qoldi.  Chunki  Ixetuanlar  poytaxt  va  viloyatlarning  qariyb 
yarmini  qolda  tutib turgan  edilar.  1900-yili  hukumat qozgolon- 
chilarga  qarshi yuborgan  qoshin yengildi.
Q ozgolonchilarning  yaxshi  uyushgan  otryadlari  Pekinga 
yurish boshladilar va bu yerda  oz hokimiyatini  omatdilar.

Xitoyga qarshi intervensiya

Bu voqea Pekinga chet elliklar intervensiyasi
boshlanishiga bahona bo ldi. Intervensiyada
sakkiz davlat  Germaniya, Yaponiya,  Ita
liya,  Buyuk  Britaniya,  AQSH,  Fransiya,  Rossiya va Avstriya-Ven- 
griya  qatnashdi.  Ulaming  har  biri  Xitoyda  kattaroq  ulushga  ega 
bolish  maqsadini  kozlar  edi.
1900-yil iyul  oyida  chet  el  interventlari yalpi  hujumga  otdilar. 
Avgust  oyida  Pekin  egallandi.  Xorijliklar  shahami  va  imperator 
saroyini talon-taroj  qildilar. Sakkiz davlat Xitoyni asoratli shartnomani 
imzolashga  majbur  qildi.  Shartnomada  qozgolonda  qatnashgan 
mansabdor  shaxslami  qatl  etish  yoki  surgun  qilish  talab  etildi. 
Shuningdek, Pekin bilan dengiz soliili ortasidagi yollam i muhofaza 
qilish uchun ajnabiy  davlatlarga Xitoyda oz qoshinlarini saqlashga 
ruxsat berildi.  Bundan tashqari, Xitoy chet el interventlariga 33 mln. 
dollar  tovon  to lashga  majbur  etildi.  Xitoyga  qurol-aslaha  kiritish 
taqiqlandi. Ajnabiylaming Xitoydagi imtiyozlari kopaydi.  Natijada, 
Xitoy yanada liimoyasiz  bolib qoldi.
Ayni  paytda,  Ixetuan  qozgoloni  mustamlakachilami  ehtiyot- 
korlik bilan harakat qilishga majbur etdi.
AQSH monopolistlari 90-yillarda Xitoyga bostirib kirislini ozla- 
riga asosiy maqsad qilib oldilar.
1899-yil sentabrda AQSH  davlat kotibi Xeyning  ocliiq eshik- 
lar va teng  imkoniyatlar  siyosati  elon  qilindi va  u  ,,Xey  doktri- 
nasi deb nom oldi.
0 zining  iqtisodiy  kuch-qudratiga  ishongan  Amerika  kapitali 
Xitoyda barcha raqiblarini yengishga umid bogladi.


Intervensiya  (lotincha  aralashuv)  ozga davlat hududini bosib 
olish, oz hukmronligini omatish maqsadida shu davlat ichki ishla- 
riga zorlik bilan aralashish.
Komprador (ispancha  xarid qiluvchi)  iqtisodiy qoloq va qaram 
davlatlar burjuaziyasining chet el kapitali bilan ichki bozor ortasida 
vositachilik qiluvchi qismi.
Konvensiya  (lotincha  shartnoma)   kop  tomonlama  xalqaro 
shartnoma turlaridan biri.
