28-.  XX  asr  boshlarida  Xitoyning   ijtimoiy-iqtisodiy  va  siyosiy  ahvoli


ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli

XX  asr  boshlarida  Xitoyda  ijtimoiy  zid- 
diyatlar  kuchayib  ketdi.  Manjurlarning 
Sin  sulolasi  hukmronligi  inqirozga  yuz 
tutdi.  Shoshilinch  korilgan  islohot  choralari  jamiyat  ahvolini 
tubdan yaxsliilamadi.  Xitoyda sanoat taraqqiyoti bilan unga tosiqqa 
aylangan  feodal  yer  mulkchiligiga  xos  qoloq  ishlab  chiqarish 
munosabatlari  ortasida  ziddiyat  chuqurlashdi.  Omma  orasida 
manjurlar  boshqaruviga  qarslii  harakat  kuchaydi.  Xitoy  sanoati 
rivojlanishi  ancha  orqada  qoldi.  Shunday  bolsa-da,  har  yili  50 
tadan  koproq  korxona  ishga  tusliirildi.  Natijada,  eksport  1901- 
yildan  1911-yilgacha  122  mln.  dollardan  245  mln.  dollarga  osdi. 
Xorijiy  davlatlar  ichida  Buyuk  Britaniya  tovar  ayirboshlashda 
birinclii  orinda  (50  foiz)  turar  edi.  1914-yilga  kelib,  Xitoy  xorijiy 
davlatlardan  835  mln.  dollar  qarz  bolib  qoldi.


Muvaqqat respublika hukumatining tuzilishi

Sun  Yat  Sen  tashkiloti  konstitutsiyaviy 
monarxiya  haqidagi  fikrlami  qoraladi.  Sin 
u  umatimng  tuziis  i  su]0 ]asj n j  umuman  yoqotib,  respublika
tuzumini  ornatish  talabi  qoyildi.  Bu  chaqiriqlar  manjurlarga 
qarslii  harakatni  yanada  kuchaytirdi.  Bu  harakat  1911-yili  chet 
elliklardan  temiryol  qurilishi  uchun  qarz  olish  haqida  bitim 
tuzilgach,  qurolli  qarsliilik  tusini  oldi.  Hatto  armiyada  ham  noro- 
zilik boslilandi.
Uxan  shahrida  askarlar  yotogini  tintuv  qilishga  kirgan 
manjur  m amuriyati  tarafdorlarini  askarlar  o ldirdilar.  Qurol- 
aslaha omborini bosib  oldilar.  Boshqa qoshin qismlari ham ularga 
qoshildi.  Inqilobchilar  11-oktabrda  Uxanni to la  qolga kiritdilar. 
Ular  Respublika  hukumati  tuzdilar  va  barcha  Xitoy  viloyatlarini 
Respublika  atrofida  birlashishga  chaqirdilar.  M anjur  sulolasi 
hukmronligi  tugatilganligi  elon  qilindi.  Bu  inqilob  Xitoy  tarixiga 
Sinxay  inqilobi  nomi  bilan  kirgan.  Shunday  qilib,  Sinxay  inqi- 
lobi  qurolli  qozgolon  yoli  bilan  Xitoyda  XVII  asrdan  boshlab 
hukm  surgan  manjurlar  hokimiyatini  agdarib  tashladi.


Sun Yat  Senning prezident  etib  saylanishi


Inqilobchi  demokrat  Sun Yat  Sen  (1866 
1925)  Xitoydagi  milliy-ozodlik  haraka-
tining atoqli arbobi edi. U Guanchjou  (Kan- 
ton)  yaqinida  dehqon  oilasida  tavallud  topdi.  Sun  Yat  Sen  90- 
yillaming  bosliida  Gonkong  (Syangan)da  ingliz  tibbiyot  inst.it.ut.ini 
tamomladi. Keyingi  hayotini  siyosiy soha  bilan  bogladi.
Sun  Yat  Sen  1905-yilda  Xitoy  uyushmalari  ittifoqi  (Tun- 
minxay)  degan  siyosiy tashkilot  tuzdi.  Yirik  shahariarda bu  ittifoq- 
ning yasliirin bolimlari ocliildi. Ittifoq 1905-yil noyabrida ,,Minbao 
(Xalq gazetasi)ni chiqara bosliladi.
,,Ittifoq  Sun Yat Sen rahbarligida  dastur qabul qildi.  Dasturda 
Sin monarxiyasini  agdarish,  Respublika tasis  etish va yerga  egalik 
huquqini  tenglashtirish,  mustaqillikni  tiklash  kozda  tutilgan  edi.
Sun  Yat  Sen  ijtimoiy-iqtisodiy  jihatdan  sust  taraqqiy  etgan 
Xitoyda  yerga  egalik  huquqini  tenglashtirish  yoli  bilan,  ijtimoiy 
adolatli tuzum yaratish mumkin,  degan  fikrda  edi.
1911 -yilda  kop  yillik  muhojirlikdan  song  Sun  Yat  Sen 
Xitoyga  qaytib  keldi.  Uni xitoy xalqi xursandchilik bilan kutib  oldi. 
29-dekabrda Nankinda inqilobiy viloyatlar vakillaridan iborat Millat 
Majlisi  to plandi.  Millat  Majlisi  Xitoyni  Respublika  deb  elon 
qildi va muhojirlikdan qaytib  kelgan  Sun Yat  Senni Xitoy Respub- 
likasining vaqtincha prezidenti etib  sayladi.  Millat  Majlisi vaqtincha 
qabul  qilgan  konstitutsiyada barcha  fuqarolaming  tengligi  va  turli 
demokratik  erkinliklar  elon  qilinsa-da,  dehqonlaming  orzu- 
tilaklarini ifoda etuvclii  yerga egalik qilishda teng huquqli bolish 
shiori  konstitutsiyada  ham,  Millat  Majlisining  korgan  chora - 
tadbirlarida ham oz aksini topmadi.  Buning  sababi   yerga  egalik 
qilishda  teng  huquqqa  ega  bolishga  qarslii  kuchlaming  katta 
mavqega ega bolganligi  edi.

yuan Shikay diktaturasi

Inqilob  natijasida  Xitoyda  ikki  hokimiyatchilik  vuJud8a  keldi-  Ulaming biriXitoy 
Respublikasi hokimiyati,  ikkincliisi    Shi- 
molda saqlanib qolgan  imperator  hokimiyati edi. Pekindagi imperator 
hukumatining  bosliligi  Yuan  Shikay  edi.
Chet  el  monopolistlarini  Xitoydagi  mavqelarining  qay  ahvolda 
qolislii  tashvishga  solib  qoydi.  Shu  sababli,  ular  turli  bahonalar 
bilan Xitoyning  icliki  ishlariga tobora koproq aralasha bosliladilar. 
Xorijlik  bosqinchilar  Xitoydagi  inqilobni  qurol  kuclii  bilan  bosti- 
rish maqsadida  oz  kuchlarini birlashtirishga  erishdilar.
Rivojlangan  xorijiy  davlatlaming  Pekin  hukumatini  qollab- 
quwatlashdan  maqsadi  Xitoyning  ichki  ishlariga  oz  bilganicha 
aralashish edi.  Biroq, bu  Xitoyda umumiy norozilik keltirib chiqardi. 
Aholi chet  el tovarlarini boykot qila bosliladilar.  Shunday sharoitda 
reaksiya  Bosh vazir Yuan  Shikay  atrofiga birlashdi.
Pekin  saroy  ahli  unga  monarxiyaning  homiysixaloskori  deb 
qarar  edi.  Biroq,  Yuan  Shikay  inqilobiy  harakatning  tazyiqi  bilan
1912-yil  12-fevral  kuni  Sin  sulolasini  taxtdan  voz  kecliishga  maj
bur  etdi.  Hukmron  tabaqalar  hokimiyatni  unga  topshirishga 
urindilar.  Yuan  Sliikay Nankinda hukumat tuzdi.  Bu  orada,  xorijiy 
davlatlar  ham  Sun  Yat  Senning  hukumat  ,,tepasidan  ketisliini 
ocliiq  talab  qildilar  va  Xitoyga  intervensiya  uyushtirishga  oslikora 
tayyorgarlik kora bosliladilar. Xitoyga qarshi intervensiya xavfi ostida 
Sun  Yat  Sen  prezidentlik  lavozimini  Yuan  Sliikayga  topshirishga 
majbur  boldi.
Hokimiyat  ,,tepasiga  kelgan  Yuan  Sliikay  demokratik  erkin- 
liklami yoqqa cliiqara bosliladi. U islini, awalo, inqilob qosliinlarini 
butunlay  qurolsizlantirishdan  boshladi.  Hukumatga  qarshi  tuzil- 
gan  liar  qanday guruh  azolarining  taqdiri  olim bilan  yakunlanar- 
di.  Har bir qishloqda jazo guruhi  ish koradigan boldi.
Ayni vaqtda,  demokratik kuchlar 1912-yilda Gomindan (Mil
liy  partiya)ni  tuzdilar.  Partiya boshqaruvi  raisligiga  Sun Yat  Sen 
saylandi.
Aksilinqilobning  galabasidan  ruhlangan  Yuan  Sliikay  Millat 
Majlisini  ozini besh yil  muddatga  prezident  etib  saylashga  majbur 
qildi.  Yuan  Shikay  buyuk  davlatlar  bilan  yangi  asoratli  qarz 
togrisida  shartnoma  imzoladi.  Shundan  song,  xorijiy  davlatlar 
Xitoy  Respublikasini  tan  olganliklarini  m alum  qildilar.  Xitoyning 
iqtisodiy  ahvoli  ogirlashdi.  Sun  Yat  Sen  xalqni  qozgolon 
boshlashga  undadi.  1913-  yilda  Xitoyning  janubida  hukumatning 
reaksion  siyosatiga  qarshi  ikkinchi  inqilob  deb  nomlangan 
qozgolon  boshlanib  ketdi.  Qozgolonga  Sun  Yat  Sen  boshchilik 
qildi.
Biroq,  kuchlar  teng  bolmaganligi,  qozgoloncliilar  zamona- 
viy  qurollar  bilan  taminlanmaganliklari  tufayli  chet  el  davlatlari- 
dan harbiy madad  olgan hukumat  qosliinlari tomonidan  ikkinchi 
inqilob   tor-m or etildi.
1914-yilda Yuan Sliikay Konstitutsiyaviy Kengash chaqirdi. Unda 
Yangi  Xitoy  Konstitutsiyasi"  qabul  qilindi.  Toplangan  odamlar 
uning  sozini  ,,ikki  qilmaydiganlar  edi.  Yuan  Sliikay  prezident 
sifatida  cheklanmagan  hokimiyatga  ega  boldi.  Harbiy  diktatura 
omatildi. Respublika boshqaruv organlari tugatildi. Shu tariqa 1911- 
yil  inqilobi maglubiyat bilan yakunlandi.

Sinxay    sinxay  ozbek  tilida  ,,yil  degan  m anoni  anglatadi. 
Xitoy  oy  kalendariga  kora,  inqilob  bir yil davom  etgani uchun u 
Sinxay  (bir yil davom etgan inqilob)  deb  atalgan.