29-. XIX  asr  oxiri    XX  asr boshlarida  Hindiston

Mustamlakachilik


Hindiston bu davrda Buyuk Britaniya mus- 
tamlakasi edi. Metropoliya  Hindistonni vitse- 
qirol boshchiligidagi amaldoriar va politsiya 
yordamida boshqarar edi.
Ingliz  mustamlakachiligi  sharoitida  Hindistonda  sarmoya- 
doriikka  asoslangan  mahalliy  islilab  chiqarish  tizimi  yuzaga  kela 
bosliladi.  Yirik  sanoat  korxonalari  qurishga  kirisliildi.  1886-yilda 
toqimacliilik sanoatida 95  ta fabrika bor edi.  Konlar soni kopaydi. 
Temiryo1 tarmoqlari  1900-yilda  salkam 40.000  km ni tashkil  qildi. 
Bu  xomashyo  tayyoriash  va  tasliishda  muhim  ahamiyatga  ega 
boldi.
Buyuk  Britaniya  Hindistonda  sanoatni  oziga  qulay  qilib  joy- 
lashtirishga harakat qildi. Asosiy sanoat korxonalari dengizboyi port 
shaharlari  yaqinida  edi.  Bundan  Hindiston  boyliklarini  arzon  va 
oson  olib  cliiqib  ketish  maqsadi  kozlandi.  1873-yildan  1883-yil- 
gacha  Hindiston  bilan  Buyuk  Britaniya  savdosi  60  foizga  osdi. 
Hindiston  ingliz  burjuaziyasining  kapital  kiritish  zonasiga  ayla- 
nib qoldi.


Dehqoncliilikda  agrotexnika madaniyati pastligicha  qoldi.  Mus- 
tam lakachilar  tom onidan  ochilgan  sugorish  inshootlari  bor- 
yogi  20  foiz yemi sugorishga yetar edi.  6070  foiz yer,  hosilning 
katta  qism ini  to lash  sharti  bilan  dehqonlarga  ijaraga  berilardi. 
Qarz hisobiga ishlab berishga majbur boIgan odamlar soni tobora 
kopaya bordi.
Qishloq xojaligining eng serdaromad tarmoqlariga (choy, kanop, 
paxta)  sarmoya  solish  katta  foyda  keltirar  edi.  Bu  sohaga  ingliz 
ishbilarmonlari  ishchilar  yollar  va  ular  qul  deb  atalar  edi.
Hindiston XIX asr oxirida dunyo bozoriga katta miqdorda sanoat 
va qishloq xojaligi mollari cliiqara bosliladi. Lekin, olingan daromad 
ingliz mustamlakacliilarini  boyitdi.  Qishloq  xojaligida monokultura 
vujudga  keldi.  Bengaliya   kanop,  Assam  choy,  Bombey  va 
Markaziy  Hindiston   paxta,  Panjob   bugdoy  yetishtirishga 
ixtisoslashdi. Yer egalari, bank egalari, sudxorlar dehqonlami qarzga 
botirib,  ulami  ayanclili  ahvolga  solib  qoydilar.  18701890-yillar 
davomida  Hindistonda  20  martadan  kop  ocharchilik  yuz  berdi. 
Natijada,  18 mln.  odam qirilib ketdi.
1878-yilda  ingliz  m amuriyati  Hindistondagi  milliy  tillarda 
chiqadigan  matbuot  haqida  qonun  qabul  qildi.  Qonun  barcha 
gazetalami inglizlar nazoratiga otkazdi. Tez orada oqotar qurollami 
saqlamaslik haqida akt qabul qilindi.
Buyuk  Britaniya  mahalliy  burjuaziyaga  qisman  yon  bosish 
siyosatini  ham  yurita  bosliladi.  Ulaming  vakillari  shaharlar  m a'- 
muriyatiga  saylana bosliladilar.  Shunday bolsa-da,  Hindiston faqat 
Buyuk Britaniya orqaligina savdo qila olardi, xolos.


Iqtisodiy ahvol

XX  asr boshlarida  Hindistonda  kapitalizm 
sekinlik bilan bolsa-da,  rivojlana bosliladi. 
1910-yilga kelib kanop-tola fabrikalari soni 
ikki  barobar  kopaydi.  Paxta  xomashyosi  tayyorlash,  surp  mato 
to qish  korxonalarining  215  tasi  liind  kapitalistlariga  qaraslili  edi. 
Sanoat ishcliilari soni salkam  1  mln.  kisliiga yetdi.  Buyuk Britaniya 
barcha  komir  havzalari,  kanop  sanoati,  choyzorlami,  transport, 
savdo  va  sugurta  jamiyatlarini  oz  qoliga  to plab  oldi  va  butun 
Hindiston  islilab  chiqarish  tizimi  ustidan  nazorat  omatdi.
Bu yerda  metropoliya  kapitali juda tez  osib bordi.  Biroq,  xalq 
ommasining turmuslii esa tobora yomonlasliib borgan.  1896-1906- 
yillarda 10 mln. dan ortiq odam ochlikdan oldi.  1904-yilda esa 1 mln. 
odam vabodan qirildi.
1905-yili  Kerzon  universitetlarga  kirish  pulini  ikki  barobarga
osliirdi.  Ulardagi  huquq  fakultetlari  ,,yopib  qoyildi.  Demokratik 
ruhdagi,  xalq  manfaatini  kozlovchi  talabalaming  universitetlarga 
kirislii  butunlay  taqiqlandi.

Milliy ozodlik harakati

Hindiston  xalqi  mustamlakachilik  zulmiga
  qarshi ozodlik kuraslii olib bordi.  1885-yilda
Bombay  shahrida  muayyan  dasturiga  ega 
siyosiy partiya   Hindiston milliy kongressi  (HMK) tuzildi. Ayni 
paytda,  Musulmonlar  ligasi  ham  tashkil  topdi.  Endi  inglizlar 
liind-musulmon  raqobatini  yanada  kuchaytirib  yubordilar.
Kongress oz safiga yirik savdo-sanoat kapitali vakillarini, liberal 
pomeshiklar  hamda  milliy  ziyolilami  birlashtirdi.  Dastlabki  vaqt- 
larda  Hindiston  milliy  kongressiga  ingliz  mustamlaka  m amuriyati 
qarsliilik qilmadi.  Bunday munosabatni  Hindiston vitse-qiroli lord 
Dafferin  milliy kongress  inqilobdan  arzonroq  deb  izohlagan  edi.
Inglizlar  oylagandek,  milliy  kongressning  talablari  dastlabki 
paytlarda juda ham motadil boldi. Bu talablar Britaniya hukmronligini 
saqlab  qolgan holda, bazi  islohotlar otkazishnigina kozda tutardi. 
Yani chetdan keltiriladigan ip-gazlamalarga boj belgilash,  mahalliy 
vakillik muassasalarining huquqini kengaytirish, liindlami boshqarish 
islilariga jalb etish, texnik talimni uyushtirish va boshqalar edi. Biroq, 
vaqt otislii bilan bu partiya katta mavqega ega bola bordi.
1890-yilda ,,sol  radikal oqim shakllandi. Unga Bal Gangadxara 
Tilak  (18561920)  rahbarlik  qildi.  U  hind  xalqining  milliy  ongini 
uygotish,  milliy  gururini  kotarish  yolidan  bordi.  Dinga,  uning 
ommani uyushtiruvchi kuchiga katta baho berdi.  Tez orada u Puna 
shahrida  mustaqil  orta  maktab  taslikil  qildi.  Maktab  oquvcliilar 
ongiga vatanparvarlikgoyalarini  singdira bosliladi.  1880-yilda Tilak 
,,Kesari  (Slier)  gazetasini  tashkil  etdi.  Gazeta  yoshlar  ortasida 
vatanparvarlik goyalarini targib qila bosliladi.  Hindiston sharoitida 
qurolli  qozgolon  yoli  bilan  ozodlikka  cliiqishning  iloji  yoqligini 
anglagan  Tilak  kurashning  kuch  islilatmaslik  yolini  tanladi.  Bu 
usulda asosiy etibor ingliz tovarlarini boykot qilishga qaratildi.  Xudo 
Hindistonni  xorijiy  mamlakatlarga  hech  qachon  hadya  qilgan 
emas,  der  edi  Tilak.
Tilak  tarafdorlari  ommani  mustamlakachilarga  qarshi  nafrat 
ruliida tarbiyalashardi. Bundan xavfsiragan inglizlar 1897-yili Tilakni 
bir  yarim  yilga  qamadilar.  Lekin  tez  orada  ozod  qilishga  majbur 
boldilar.

Bengaliyaning bolinishi

M illiy-ozodlik  harakatini  ,,bogishga intilib,  ingliz  mustamlakachilari  1905-yil-
da  Bengaliyani  ikki  qismga  bolib  tashlashdi.  Chunki,  Bengaliya 
mustamlakachilikka  qarshi  kuraslining eng kuchli harakat markaz- 
laridan biriga aylangan edi. Bu tadbir aks tasirga ega boldi. Hindistonda 
milliy-ozodlik harakati yangidan kuchayib ketdi. Kalkuttada namoyish 
bolib,  unda  100  ming  kislii  qatnashdi.  Norozilik cliiqishlari birin- 
ketin mamlakatning katta qismini egalladi.
1906-yil dekabrda  ,,sol  radikal oqim  talabi  bilan  Hindiston 
milliy  kongressi  qoshimcha  qaror  qabul  qildi.  ,,Svaraj  (,,oz  ho- 
kimiyatimiz),  ,,Svadeshi  (,,oz  ishlab  chiqarishimiz),  Ingliz 
mollariga boykot  xalq orasida katta etibor qozondi.  Tilak nafaqat 
ingliz  mollaridan,  balki  ingliz  boshqaruvidan  ham  voz  kecliishga 
chaqirdi.  Boshqaruvni liindlashtirishga,  mahalliy millatni fabrika va 
zavod  qurishga  chaqirdi.  Paysa  fond  nomli  mablag  jamgar- 
masi tuzdi.  Hind sanoati mollarining korgazmalarini taslikil etdi.
,,Svaraj, ,,Svadeslii dasturi ommaga katta tasir korsatdi.  1908- 
yili  Bombay  viloyatining  Surat  shahrida  Hindiston  milliy  kon- 
gressining qurultoyi chaqirildi. Biroq, unda ,,Svaraj,  ,,Svadeslii das- 
turidagi asosiy mazmun  ,,oz hokimiyatimiz goyasi qabul qilinmadi. 
Motadil  oqim  ingliz  imperiyasi tarkibida qolish,  ayni paytda,  oz- 
ozini boshqarish huquqi berilislii tarafdorlarining  fikri  maqullandi. 
Radikal oqim (Tilak boshliq)  HMK tarkibidan cliiqarildi.
Ingliz  mamurlari  tez  orada  Qonunga  xilof  majlislar  va 
matbuot  haqida  taqiqlovchi  qonunlar  chiqardilar  va  shafqatsiz 
qatagonga  zor  berdilar.  Ish  tashlash  harakatining  rahbarlarini 
sud  qilinmasdan  otishga  hukm  qilina  boshlandi.  Shu  yol  bilan 
Hindistondagi  ozodlik  harakatini  vaqtincha  bostirishga  muvaffaq 
bolindi.

Urush arafasida

Hindistonning  mahalliy hukmron  doiralari 
ingliz  mustamlakachi  mamuriyati  bilan 
kelisliib,  1909-yilda  Hindiston  kengashlari  haqida  qonun  nomli 
hujjat qabul qildi. Bu qonunga kora, aholining faqat yarim foizigina 
saylov  huquqini  oldi.  Saylovlar  diniy jamoa  asosida  otkaziladigan 
boldi  (yani  liindlar  va  musulmonlar  aloliida-alohida  ovoz  bera- 
digan boldilar). Bu saylov oyinidan maqsad  liindlar va musul
monlar ortasiga nifoq solish edi.
1910-yildan keyin Hindiston Buyuk Britaniyaning bolgusi jahon 
urushi rejalarida muhim rol oynay bosliladi.  Shuning uchun ham u 
Hindistondagi vaziyatni yumshatishga intildi.  Chunonchi,  1911-yili 
mustamlaka  mamuriyati  ish vaqtini  12  soat bilan  cheklash haqida 
qonun  qabul  qildi.

1911-yil  melmatkashlarning  harakatlaridan  chochigan  mus- 
tamlaka  mamurlari  bolib  tashlangan  Bengaliyani  birlashtirishga 
majbur  boldilar.  Poytaxt  xavfsizroq  hududda  joylashgan  Deliliga 
kochirildi.

Metropoliya  (yunoncha)  ozga  mamlakatlarni  bosib  olib,  oz 
mustamlakasiga aylantirgan bosqinchi davlat.