30 - XIX  asr  oxiri    XX  asr 
 boshlarida  Eron

Buyuk Britaniya va rossiyaga qaramliknin g kuchayishi

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Eron dunyo sarmayodor davlatlarirning yarim mustamlakasiga  aylandi.  Shoh  tuzumi  va 
mustamlakachilik  zulmi xalq ahvolini ya
nada ogirlashtirdi. Mamlakatda noroziliklar kuchaydi.
Erondagi mustabid hokimiyat yirik yer egalari, viloyat hokimlari 
hamda  uruglarning  xonlariga  tayanar  edi.  Eronda  sanoatning 
burjualashuvi  sust  kechdi.  Yer  dehqonlarni  ekspluatatsiya  qilib 
kelayotgan  mulkdorlar  qolida  edi.  Shaharlarda  yashovclii  hunar- 
mandlar  va  mayda  savdogarlar  kabi  dehqonlar  ham  sudxorlar 
tomonidan qarzga botirilgandi.
Eron  yirik yer egalari,  savdogarlari  va  sudxorlari  shoh hoki- 
miyatini  cheklab  qoyishni,  oz  mulklarining  daxlsiz  bolishini, 
gubematorlar va xonlar ozbosliimchaligiga barham berishni,  eron- 
lik  sarmoyadorlaming  huquqlarini  chet  ellik  kapital  egalari  bilan 
teng  qilib  qoyilishini talab  qildilar.
Eronga kapital cliiqarish boyicha Buyuk Britaniya birinclii orinda 
edi.  1872-yili  Eron  neft  konlaridan  foydalanish,  tosh  va  temiryol

qurish  konsessiyalari  olindi.  1889-yili  ingliz  monopolisti  Reyter 
Eronda  ,,Shahanshohbank  ochishga  erishdi.  Shartnomaga  kora, 
bank qogoz pullar chiqarish va mamlakat yerosti boyliklaridan erkin 
foydalanish huquqini oldi. Birinchi jahon urushi arafasida Eron Buyuk 
Britaniyadan  9,6  million  funt  sterling  qarz bolib  qoldi.
Eronni qaram qilishda Rossiya ham ishtirok etdi.  Birinchi jahon 
urushi  arafasida  Eronning  Rossiyadan  qarzi  164  million  rublni 
tashkil  etdi.  Eronning  iqtisodiy  qaramligi  siyosiy  qaramlikni  ham 
kuchaytirdi.  Ayniqsa,  Rossiyaning  shoh  saroyiga  tasiri  kuchli  edi. 
Inglizlar  esa  boshqa  yoldan  bordilar.  Ular  Fors  viloyati, 
baxtiyorlar  (qabilalar),  Huziston  xonlarini  markazga,  shoh 
hukmronligiga  qarslii  gijgijlab  turdilar.


1905-1911- yillardagi Eron inqilobi

Ichki ijtimoiy  ziddiyatlar tashqi iqtisodiy va  sjy0sjy  siqUVlar  Eronda  1905-yili  inqi
lobiy harakat boshlanishiga sabab boldi.
Mamlakat aholisi butun mamlakat sanoat tarmoqlariga xojayin- 
lik  qiluvchi  rus-ingliz  sarmoyadorlarini  mamlakat  hududidan  chi- 
qarib  yuborislini  talab  qildilar.
Mamlakatda  umumiy  ish  tashlash  yuz  berdi.  Shoh  hukumati 
ish tashlovchilardan shafqatsiz och olishga kirishdi.  Bunga javoban 
xalq harakati boshlanib ketdi.  Unda kuraslining best usuli qollandi. 
Bestda  otirgan  odamga  jazo  chorasi  qollash  mumkin  emas  edi. 
Namoyishcliilar ,,adolatxona  taslikil etish,  shafqatsiz  amaldorlami 
haydash talabi bilan  chiqdilar.
Shoh  xalq  harakatiga  qarshi  qoshindan  foydalanmoqchi 
boldi.  Biroq,  qoshin  xalqqa  oq  uzishdan  bosh  tortdi.  Natijada,
1906-  yilning  5-avgustida  shoh  konstitutsiya  qabul  qilish  haqida 
farmon  cliiqarishga  majbur  boldi.  Lekin,  farmon  ijrosiz  qolgach, 
xalq  yana  qozgaldi.  Buning  oqibatida  Tabrizda  Eron  tarixida 
birinchi  parlament    Majlis  tuzildi.  Majlis  Eron  sotsial- 
demokratlari  tasiri  ostida  edi.  9-sentabrda  shoh xalq tazyiqi bilan 
Majlisga  saylovlar  otkazish  haqida  farmon  chiqardi.  Kojarlar 
(yani  shoh  urugiga  mansublar),  ruhoniylar,  savdogarlar, 
zamindorlar  va  dehqonlar,  hunarmandlarjami  6  ijtimoiy  qatlam 
saylov  huquqiga  ega  boldilar.
1906-yilda  Majlisga  saylov  otkazildi.  Shoh  Muzaffariddin 
konstitutsiyaning birinchi  qismini tasdiqladi.  Unga binoan,  shohga 
barcha  qonunlami  tasdiqlash,  budjet  qabul  qilish,  uning  ijrosini 
nazorat  qilish huquqi berildi.  Chet  elliklar bilan tuziladigan iqtiso
diy bitimlarga Majlisning roziligi olinishi belgilab qoyildi.

1907-yilda  shoh  Muzaffariddin  vafot  etgach,  taxtga  mustabid 
tuzum  tarafdori,  yangilikka  qarshi  Muhammad  Alishoh  otirdi.  U 
inqilobiy  ozgarishlarga  qarshi  kuraslini  rejalashtirdi.  Yangi  shoh 
Majlisga  qatiy  qarslii  edi.  Lekin,  inqilobiy  harakat  kolami  uni 
Eronda  konstitutsiyaviy  tartibni  saqlab  turishga  majbur  etdi.  Shu 
bilan  19051907-yillardagi  Eron  inqilobining  birinclii  bosqichi 
tugadi.


Inqilobning ikkinchi davri

19071911-yillar Eron inqilobining ikkinchi davri 
   deyiladi.  Harakat  endi  asosan 
mustamlakacliilarga qarslii qaratildi. Shahar 
kambagal qatlamlari ham oz talablari bilan cliiqishdi.
Ayniqsa,  mujoliidlar  tashkiloti  katta  tasirga  ega  boldi.  Ular 
yashirin  saylov  huquqi,  jamiyatlar  tuzish,  shaxs  erkinligi,  shoh 
yerlarini musodara qilish,  ish vaqtini 8 soat qilib cheklash, bepul va 
majburiy talim joriy  qilish kabi talablar bilan  cliiqdilar.
Demokratik  harakat  tasiri  ostida  shoh  zamindor  zodagon- 
laming  nafaqasini  qisqartirdi.  Feodal zamonga xos bolgan unvon- 
lami bekor qildi.  Poraxorlik,  tamagirlikka qarslii kurash togrisida 
qonun  elon  qildi.  Shoh  Eron  konstitutsiyasining  eng  muhim 
demokratik mazmundagi moddalarini tasdiqlab imzo chekishga rozi 
boldi.  Qonun  oldida  hamma  teng,  shaxs  va  mulk  daxlsizligi, 
jamiyatlar  tuzish,  majlislar  otkazish,  dunyoviy  sud  (shariat  sudi 
bilan  bir  qatorda),  qonun  chiqaruvchi  va  ijro  etuvchi  davlat 
organlarini  ajratish  kabi  moddalar  muhim  ahamiyatga  ega  edi.
Ayni  paytda,  shohga  katta  huquqlar  ham  berildi.  Chunonclii, 
shoh  javobgarlikdan  ozod  shaxs,  Bosh  qomondon,  urush  elon 
qilish,  sulh  tuzish,  vazirlami  tayinlash  va  boshatish  kabi  huquq- 
larga ega edi.  Sholining konstitutsiya va qonunlarga sodiqlik haqida 
qasamyod  qilishi  qoida  qilib  qoyildi.  Qabul  qilinayotgan 
qonunlaming  shariatga  muvofiqligi  ustidan  nazorat  qilish  uchun 
besh  ulug  ulamo  tayinlanadigan  boldi.

Buyuk Britaniya Rossiya bitim

Jahon  mustamlakachilik  tizimi  Erondagi 
"  inqilobiy  ozgarislilarga  befarq  qarab  tur-
madi.  Ulaming  barchasi  Eronga  nisbatan 
zoravonlik  siyosati  yuritdilar.  1907-  yilda  Buyuk  Britaniya-Rossiya 
bitimi imzolandi.  Bitimga kora Eron uch qismga bolindi.  Sliimoliy 
Eronning  Rossiya,  Janubiy  Eronning  Buyuk  Britaniya  tasir  doira- 
sida bolislii tasdiqlandi.  Eronning  orta  qismi  esa betaraf deb  elon 
qilindi.  Ayni  paytda,  bu  davrda  shoh  inglizlar  va  ruslar  yordamida
1908-yilda  aksilinqilobiy  davlat  tontarislii  otkazdi.  Rossiya  kazak

qosliinlari  Majlis  binosini  topga  tutdi.  Majlis  tarqatib  yuborildi. 
Demokratik  matbuot  taqiqlandi.
Majlis halokatga ucliragach, inqilobiy harakat markazi Tabrizga 
kochdi.  Shoh  qosliinlari  Tabrizga  hujum  qildi va  shahami  qamal 
qildi. Oqibatda, ocharcliilikboslilandi. Tashqi dunyodanuzib qoyilgan 
Tabriz qozgoloni yengildi.

Buyuk davlatlaming Erondagi siyosati

 Tabriz  qozgoloni  bostirilgani  bilan
  shohga  qarshi  harakatlar  to  xtamadi.
1909-yilda  Tehronda  M uhammad 
Alishoh  taxtdan  tushirildi.  0 rniga  ogli  Alimad  shoh  deb  elon 
qilindi.  Konstitutsiya  tiklandi.  Hukumat  mamlakat  iqtisodini 
onglash  maqsadida  chet  eldan,  chunonchi,  Buyuk  Britaniyadan
1  million  250  ming  funt  sterling  qarz  oldi.  Ichki  aksilinqilobchi 
kuchlar Rossiya va Buyuk Britaniya yordamida  inqilobiy Majlisga 
qarshi  hujumga  tayyorgarlik  kordilar.  Nihoyat  Rossiya  qoshini 
1911-  yilda  aksilinqilobiy  davlat  to ntarishi  otkazilishida 
qatnashdi.  Shu  tariqa  Eron  inqilobi  bostirildi.
Erondagi  19051911-yillar  inqilobi  katta  ijtimoiy  hodisa 
feodal-monarxiya  tuzumidan  konstitutsiyaviy  monarxiyaga  otish 
bosqiclii boldi.
Birinchi jahon urushi arafasida Eronning xorijga tobeligi yanada 
kuchaydi.  1912-yilda Eron  1907-yilgi Rossiya-Buyuk Britaniyaning 
tasir doiralari haqidagi  bitimini tan olishga majbur etildi. Rossiyadan 
14 million rubl qarz olindi va Eron iqtisodiy hamda  siyosiy jihatdan 
buyuk davlatlarga  qarambolib qoldi.


Best   masjid va qabristonlarda tinch otirib, sust qarshilik korsatish. 
Konsessiya (lotincha  ruxsat etish)  davlat organlarining muayyan 
shartlar asosida yerosti boyliklari, yerusti obyektlarini ekspluatatsiyaga 
berish togrisidagi bitim.