31 - XIX asr oxiri - XX asr boshlrida Afg'oniston


Buyuk Britaniya va Rossiya  toqnashuvi 

70-yillarda Afgoniston Rossiya bilan Buyuk Britaniya ortasida balisga sabab bolgan mamlakat bolib qoldi.  1873-yili Buyuk Britaniya 
Hindiston  Afgoniston chegarasida harbiy kuch toplay bosliladi. 
Afgoniston  amiri  Sheralixon  Rossiyadan  yordam  sorab,  elchi 
yubordi.  Rossiya bunga javoban kicliik harbiy qismini chegaraga ya- 
qin joylashtirdi.  Kobulga  esa general Stoletov boshchiligida elchilik 
missiyasi yuborildi. Biroq, bundan ortiq harakatlarga jurat eta olmadi. 
Bunga    0 rta  Osiyoni  tola  boysundirish  hamda  yaqinlashib 
qolgan  Rossiya-Turkiya  urushi  muammolari  imkon bermadi.

Ikkinchi ingliz - afg'on urushi

 1878-yili  Sheralixon  ingliz  missiyasin Kobul shahrida qabul qilishdan bosh tortdi.
Buyuk Britaniyaga bu Afgonistonga qarshi 
bosqinchilik  urushi  ochishga  bahona  boldi.  1878-yil  noyabrda 
Afgonistonga  qarshi  urush  harakatlari  boshlandi.  Vafot  etgan 
Sheralixon  omiga  taxtga  otirgan  ogli  Yoqubxon  1879-yilda 
Gandamak  bitimini  imzoladi.  Unga  kora  Afgoniston  amalda 
mustaqilligini yoqotdi.  Kobulda ingliz rezidensiyasi  ocliildi.  Uning 
vazifasi  afgon  amiri  xatti-harakatlari  hamda  Buyuk  Britaniyadan 
yuboriladigan  qarzlar  qanday  sarflanayotgani  ustidan  nazorat 
qilish  edi.
Amir  Yoqubxonning  taslimcliilik  siyosati  mamlakatda  keskin 
qarsliilikka uchradi  va  Kobulda unga  qarshi  qozgolon kotarildi. 
Shaharliklar  ingliz  rezidensiyasiga  bostirib  kirib,  uni  egalladilar. 
Inglizlar Gandamak bitimidan keyin qaytarib olib ketgan qoshinini 
yana Afgonistonga tasliladi  va Kobulni qayta egalladilar.
Bu  orada  Afgonistonning  sobiq  amiri  M.  Afzalxonning  ogli 
Abduralimon qozgolonclii qosliini bilan Kobulni orab oldi. Ingliz
lar tang ahvolda qoldilar.  1880-yilning bosliida Abduralimon Sliimoliy 
Afgonistonda oz hokimiyatini omatdi.
Inglizlar  Abduralimon  bilan  muzokaralar boshlashga majbur 
boldilar.  Kobul Abduralimonga topshirildi. Qandahor Buyuk Britaniya


tasir doirasida qoldi. Bulaming evaziga Afgoniston Buyuk Britaniya 
hamda  ingliz  Hindistonidan boshqa  biror  chet  el  mamlakati  bilan 
diplomatik aloqa qilmaslik majburiyatini oldi. Abduralimon faqat icliki 
siyosatdagina nisbatan mustaqillikni saqlab qolishga erishdi.
Afgoniston taxtining  qonuniy vorisi amir Sheralixonning  ogli 
Ayubxon  Qandahorga  yurish  boshladi.  1880-yilda  ingliz  harbiy 
brigadasi yancliib taslilandi. Inglizlar yangi harbiy qismlar chaqirishga 
majbur  boldi.  Bu  yangi  kuchlar  Ayubxonni  Hirotga  chekinishga 
majbur etdi.  Lekin, aholining  qarsliiligi tufayli inglizlar Qandahomi 
tashlab  chiqib  ketishga  majbur  bolishdi.  Shunday  qilib,  ikkinchi 
ingliz-afgon uruslii Buyuk Britaniyaning maglubiyati bilan tugadi.


Ichki nizolar

Tez  orada,  endi  taxt  davogarlari  ortasida 
urush  harakatlari boslilanib  ketdi.  1880-yili 
Abduralimon Ayubxon qosliinlarini qattiq talafotga ucliratdi. Ayubxon 
chet  elga  qocliishga  majbur boldi.  Afgonistonda Abduralimonning 
toliq hokimiyati omatildi. Amir Abduralimon  davrida (18801901- 
yillar) Afgoniston qiyin iqtisodiy-ijtimoiy ahvolni bosliidan kecliirdi. 
Buyuk Britaniya bilan urushlar islilab cliiqarislini izdan chiqardi.  Ko- 
bul va boshqa shaharlar vayron qilingan edi.
Amir  mamlakatda  ,,yopiq  siyosat  olib  bordi.  Chet  elliklar, 
ayniqsa,  yevropaliklaming  bu  mamlakatga kirislii taqiqlandi.  Ayni 
paytda,  amir mamlakatni siyosiy jihatdan birlashtirish uchun kurash 
olib bordi. Mamuriy politsiya apparati (boshqarmasi) tuzildi. Uning 
harakati  bilan  xazinaga  soliqlar  tushishi  birmuncha  yaxshilandi. 
Karvon  yollari  xavfsizligi  bir  qadar  taminlandi.  Qaroqchilar 
shafqatsiz jazolanadigan boldi.  Ular  temir  qafaslarga  solinib,  yol 
yoqasidagi ustunlarga osib qoyilar, oclilik hamda taslinalikda olimga 
mahkum  qilinar  edi.  Diniy  ulamolami  oz  tarafida  tutish  uchun 
Abduralimon ularga maosh belgiladi. Vaqf mulkini esa qisman davlatga 
otkazdi.  Yagona pul birligi,  mamlakat uchun bir xil tosh-tarozi va 
uzunlik  olchovlari joriy  qilindi.  Bu  tadbirlar tufayli Afgonistonda 
savdo-sotiq, islilab cliiqarish va hunarmandcliilik bir qadar rivojlandi.

Dyurand bitimi

 Afgonistonning  XIX  asr  oxiri  va  XX  asr 
boshlaridagi  xalqaro  ahvoli  tola  manoda 
Rossiya va Buyuk Britaniyaning ozaro munosabatlariga bogliq edi. 
Amir Abduralimon bu murakkab sharoitda ikki ulkan mustamlakaclii 
davlat  kelislimovchiliklaridan  foydalandi.  Natijada,  Abduralimon 
ozining  siyosiy  mavqeyini  mustahkamladi.  Mamlakat  hududini 
sliimolda  Amudaryogacha  kengaytirib  oldi.  1887-yilda  turkmanlar 
yashaydigan joylarda afgon-rus chegaralari qatiy belgilab  olindi.
Shundan  keyin,  Abduralimon  janubda    Hind  daryosi 
boylarida  yashaydigan,  lekin  1849-yilda  inglizlarga  boysun- 
dirilgan  afgon  qabilalarini  oz  davlati  atrofida  birlashtirish 
harakatini  boshlab  yubordi.  Amir  Abduralimon  ozini  ularga 
diniy  homiy  qilib  korsatdi  va  inglizlarga  qarshi  kurasliishga 
chorladi.  Bu  esa  Buyuk  Britaniya  bilan  urush  xavfmi  tugdirdi. 
Bundan  chochigan Abduralimon  inglizlar bilan  1893-yilda bitim 
tuzishga  majbur  boldi.  Unga  kora,  Afgoniston  janubidagi 
afgon  qabilalari  hududlari  Buyuk  Britaniya  qaramogida 
qolaveradigan  boldi.  Inglizlar  kelishilgan  cliiziqqa   Dyurand 
chizigiga  (muzokara  olib  borgan  inglizlar  vakili  Dyurand  nomi 
bilan  atalgan)  qoshin yubordilar.  Bunga javoban toglik afgonlar 
qozgolon  kotardilar.

Habibullaxon davri

 1901-yili  Abduralimon vafot  etdi.  Amirlik 
 taxtini ogli Habibullo egalladi. U otasi yoli-
dan  borib  afgon  qabilalarini  birlashtirish  siyosatini  olib  bordi. 
Inglizlarga qarslii kuraslini davom ettirdi. Rossiya bilan savdo aloqala- 
rini omatishga urindi. Bunga javoban Buyuk Britaniya Afgonistonga 
qarslii iqtisodiy qamal siyosatini  qolladi.
Ayni  paytda,  1904-yili  Buyuk  Britaniya  Afgonistonga  bitim 
taklif qildi. Unda tashqi savdo Buyuk Britaniya nazoratida bolmogi, 
mamlakatda  inglizlarning temiryol  qurishiga rozilik berish,  ingliz 
fuqarolarining  Afgonistonga  erkin  kirib-chiqishiga  ruxsat  berish 
talab  qilingan  edi.  1907-yili  shu  masalalar  kozda  tutilgan  bitim 
imzolandi.  Ayni paytda,  Afgoniston  Buyuk  Britaniya manfaatlari 
mintaqasi  deb  elon  qilindi.  Rossiya  uchun  esa  savdo  huquqlari 
berildi,  xolos.
Afgoniston XX asr bosliida islilab cliiqarish sanoati yoq, qoloq 
davlat  bolib  qolaverdi.  Soliqlar  pul  bilan  emas,  mahsulot  sifatida 
olinardi.

Marifatchilik

0  ir  sharoitga  qaramay,  Afgoniston  tashqi 
dunyodan uzilib  qolgani yoq.  Afgonistonda ham 
respublikacliilik harakati paydo boldi. Bu harakat tarafdorlari Yosh 
afgonlar  deb  ataldi.  Ular maktab-maorif,  madaniyat,  fan,  texnika 
tarmoqlarini  rivojlantirish  goyalarini  ilgari  surdilar.  Ular  amirlik 
hokimiyati bilan barobar konstitutsiya ham bolishini talab  qildilar. 
Mahsulot  soligini  bekor  qilish,  ichki  boj  tolovlarini  yoqotish, 
qabilalar  tengligiga  erisliish  va  kop  masalalarda  ilgor  qarashlami 
ifoda etdilar.  Yosh afgonlar harakatiga Siroj ul-axbori afgoniya 
(,,Afgon xabarlari cliirogi) gazetasi  muharriri Muhammad Tarziy
rahbarlik qildi. U Habibulloxonning uchinchi ogli Omonulloxonning 
qaynatasi  edi.
Islohotchilaming  butun  umidi  shu  Omonulloxonga  qaratildi. 
Chunki,  u  yosh  afgonlar  ruliida  tarbiyalangan  edi.


Missiya   (lotincha) yuksak burch,  masuliyatli vazifa; bir davlat
ning ikkinchi davlatga maxsus topshiriq bilan yuborgan vakillari; 
Rezidensiya (lotincha)  chet davlat diplomatik vakillari qarorgohi.
