

32 - XIX  asr  oxiri    XX  asr 
boshlarida  Turkiya

Turkiyaning ijtimoiy - iqtisodiy ahvoli

Turkiya monarxiya bo'lib   uni  sulton, 
  boshqarardi.  Mamlakatda   rta  asr  feodal 
tartiblari  hukmron  edi.
Turkiya  iqtisodining  asosini  tashkil  qilgan  qishloq  xojaligi 
nihoyatda  orqada  qolgan  edi.  Haydaladigan yerlaming  65%  katta 
yer  egalari  va  ruhoniylarga  qaraslili  bolib,  u  yersiz  va  kam  yerli 
dehqonlarga ijaraga berilardi.  Mehnat unumdorligi kam bolgan- 
ligi uchun,  18731875-yillardagi kuclili ocharcliilik oqibatida  koplab 
odamlar  qirilib  ketdi.
Shahar  aholisining  ham  ahvoli  ogirlashdi.  Hunarmandchilik 
tuslikunlikka  ucliradi.  Eski  tartiblar va  xorijiy  tovarlaming  kopligi 
mamlakatda iqtisodiyotning taraqqiyotiga tosiqboldi. Sanoatda osish 
yoq  edi.  Chunki,  sanoat  uchun  qishloq  xojaligi  zarur  xomashyo 
yetkazib berishga qodir emas edi.
Sulton hukumati  ozining  moliyaviy  ahvolini yaxshilash uchun 
chet eldan qarz ola bosliladi. Chunonchi,  18701874-yillarda 3 mlrd. 
frankdan ortiq asoratli  qarz olindi.
Davlatning moliyaviy ahvoli halokat yoqasiga kelib qoldi. Tashqi 
qarz yanada kopayib  5,5  mlrd.  frankka yetdi.  1876-yilda  hukumat 
Turkiyani moliyaviy bankrot  deb  elon  qilishga majbur boldi.

Ogir iqtisodiy ahvol bora-bora Turkiyani chet el davlatlarining 
yarim  mustamlakasiga  aylantirdi.  Yevropa  davlatlari  imperiyaning 
mustamlakalarini tortib ola bosliladilar.  Faqat Germaniya imperiya- 
dan  ulush  ololmagan  davlat  edi.  Shuning  uchun  ham  Turkiya 
hukumati  XIX  asr  oxiri    XX  asr  boshlarida  Germaniya  bilan 
yaqinlashdi.
Germaniya kapitali katta muvaffaqiyatni qolga kiritdi.  1888-yili 
bolajak  Bagdod  temiryoli  loyihasining  Izmir    Anqara  qismini 
qurish  ularga  tegdi.  1903-yili  bu  loyihani  (Bagdod  orqali  Fors 
qoltigigacha temiryol qurish) tola qolga kiritdi.


Konstitutsiyaviy monarxiya uchun kurash

Turkiya 1875-yilda qarzlar uchun yiliga  570
mln-  frankdan ortiq foiz tolashi lozim edi.
Davlatning  daromadi esa  380  mln.  frankni 
tashkil  etdi.
Turkiya qarzni tolash u yoqda tursin, ishlovchilaming ish haqini 
tolashga  ham  qodir  bolmay  qoldi.  Oqibatda,  xalq  ommasining 
turmush darajasi nihoyatda yomonlashdi. Shunday sharoitda Yangi 
usmonlilar harakati  vujudga keldi.  Bu harakat  azolari sulton ho- 
kimiyatini  tugatish  goyasini  ilgari  surdilar.  Harakatning  ,,Ibrat 
gazetasi  ilgor  demokratik  goyalar  targibotchisiga  aylandi. 
Millatparvar  ziyolilar,  ilgor  fikrli  amaldorlar  va  zobitlar  ham  bu 
harakatga qosliildilar.
Mamlakatda  sulton hokimiyatini tugatish goyasi  shakllandi.
1876-yilda xalq qozgoloni boslilandi. Xalq qozgaloni hukmron 
tabaqalami  qorqitib  yubordi.  Oqibatda,  1876-yilning  22-mayida 
Abdulaziz  ,Shayx ul-Islom fatvosi bilan taxtdan tushirildi.  Bir qan- 
cha vaqtdan song taxtni Abdulhamid II egalladi.
1876-yil  23-dekabrda  Turkiyada  konstitutsiya  elon  qilindi. 
Unga  kora,  mamlakatda  ikki  palatali  parlament joriy  etildi.  Quyi 
palata Deputatlar palatasi deb, yuqori palata esa Senat deb ataldi. 
Konstitutsiya  sultonga katta vakolatlar berdi.  Fuqarolaming juda 
oz qismigina saylov huquqiga ega boldi.


"Birlik va taraqqiyot" partiyasining hokimiyatga kelishi

Abdulloh II davri Turkiya tarixida "zulum 
davri"  nomini  oldi.  Sulton tez orada  parla- 
mentni tarqatib yubordi. Konstitutsiya taraf- 
dorlarini quvgin qildi. Ulaming kopi olim- 
ga hukm qilindi. Mamlakat jaholat zulmatida qoldi.  1889-yili Istanbulda 
harbiy-meditsina bilim yurti kursantlari yasliirin Birlik va taraqqiyot 
taslikilotini tuzdilar. Taslikilotning shobalari butun Turkiyaga tarqaldi 
va mamlakatda konstitutsiyaviy tartib omatish haqida tashviqot bosh-

landi. Keyinchalik, bu jamiyat kuchli siyosiy partiyaga aylandi. Sulton 
Abdulhamid  II  1897-yili  taslikilot  ustidan  sud  uyushtirdi.  13  kislii 
olimga hukm qilindi. Birlik va taraqqiyot partiyasi azolari va shunga 
oxshash  siyosiy  togarakka  ishtirok  etganlar  umumiy  nom  bilan 
Yosh  turklar  deb  ataldi.
Yosh  turklar  1902-yilda  Parij  shahrida  ozlarining  birinchi 
qurultoyini  otkazdilar.  Unda bekor qilingan konstitutsiyani tiklash 
haqida qaror qabul qilindi.
1907 1908-yillarda  Turkiyada  inqilobiy  vaziyat  yuzaga  keldi.
1908-  yil  3-iyul  kuni  Yosh  turklardan  bolgan  qosliin  zobitlari 
rahbarligida qozgolon kotarildi.  Unga Niyozbiy rahbarlik qildi.  U 
Birlik  va  taraqqiyot  partiyasi  azosi,  harbiy  garnizon 
qomondoni  edi.  1908-yil  20-iyulda  Monastir  shalirida  Birlik  va 
taraqqiyot  partiyasi  tantanali  bir  vaziyatda  konstitutsiya 
tiklanganligini  elon  qildi  va  sultondan  bu  masalada  farmon 
berislini  talab  qildi.  Qosliin  Yosh  turklar  tomonida  ekanligi 
Abdulhamidni  chochitib  qoydi.  U  1908-yilning  24-iyul  kuni 
konstitutsiyani  tiklashga  majbur  boldi.  Parlamentga  saylov 
otkazishni vada qildi.  1908-yilgi Turkiya inqilobi galaba qozondi.


1909-yil 13-aprel
isyoni

Biroq,  eski  tartib  tarafdorlari  har  qanday
islohotga  qarshi  edilar.  Ularning  ichida
ruhoniylaming  mi  kuchli  edi.  Ruhoniy- 
laming  Ittihodi  Muhammadi  partiyasi  Yosh  turklarni  xudo- 
sizlikda aybladi.
Ittihodi  Muhammadi  partiyasining  tarafdori  bolgan  har- 
biylar  13-  aprelda  aksilinqilobiy  isyon  kotardilar.  Isyonchilar 
parlamentni  bekor  qilish,  shariat  va  sulton  hokimiyatining  tikla- 
nisliini talab qildilar. Abdulhamid II ga aynan shu kerak edi. Shuning 
uchun ham u isyonchilar talabini tezda bajardi.
Yosh turklar  arboblaridan bir qismi Saloniki va Adrianopolga 
qocliib  ketdilar.  Saloniki  va  Adrianopoldagi  harbiy  qismlar  Yosh 
turklar  tarafida edi.  Yosh turklar  ozlariga sodiq harbiy qismlari 
bilan 26-aprelda isyoncliilar hukumatini agdarishdi.  Sulton Abdul
hamid taxtdan  agdarildi.  Taxtga uning ukasi,  Mahmud V Rishod 
(19091918) otqizildi. Parlament qayta tiklandi.


Ichki va tashqi ahvol


"Yosh  turklar"  inqilobi  buyuk  davlatlam
tashvishga  solib  qoydi. Ular  Turkiyadagi 
ichki  siyosiy  beqarorlikdan  foydalanib 
yanada koproq oljaga ega bolib olishga harakat qilganlar.
1911-yilda  Italiya  Liviyani  bosib  olgach,  Buyuk  Britaniyaga


xayrxoh  Hurriyat  va  birdamlik  partiyasi  Yosh  turklar  huku- 
matini  noqobillikda  aybladi.  Ular  1912-yil  5-avgustda mamlakatda 
davlat  tontarishi  otkazishdi.
Tez  orada,  Turkiyaning  tashqi  ahvoli  yanada  yomonlashdi.
1-  va  2-Bolqon  urushlarida  Turkiya  Bolqondagi  tasiridan  deyarli 
to la  ajraldi.  Bu  hodisa  Hurriyat  va  birdamlik  hukumatini  ogir 
ahvolga solib qoydi.
Shunday  sharoitda,  Yosh  turklar  rahbarlaridan  biri  Anvar- 
bey boshcliiligida  1913-yilning yanvarida isyon kotarildi.  Hurriyat 
va birdamlik  hukumati agdarildi.  Hokimiyat yana  Yosh turklar 
qoliga otdi.
Hokimiyat 3 kishidan iborat  ,,Uchlik  deb atalgan guruh (An
var, Talat va Jamol) qoliga otdi. Uchlikka Anvar poshsho rahbarlik 
qildi.  ,,Uchlik  Germaniya  bilan  yaqinlashish  siyosatini  davom 
ettirdi.
,,Uchlikning  Germaniya  bilan  yaqinlashishi  Germaniyaning 
Turkiya  imperiyasi  hududlariga  davo  qilmayotganligi bilan  izoh- 
landi.
Germaniya panturk va panislom mafkuralarini oziga shior qilib 
olgan  ,,Uclilikni  qollab-quwatlay bosliladi.  Bu mafkura goyalari 
Antanta manfaatlariga zid edi.
Bundan  tashqari,  Germaniya  Turkiya  imperiyasining 
bolinishiga  qarslii  cliiqa  bosliladi.  Bunday  sharoitda  Germaniya 
Yosh  turklar  koz  ongida  Turkiyanig  yagona  ,,liimoyacliisiga 
aylandi.  Endi  Germaniya  Turkiyani  ittifoq  shartnomasi  tuzishga 
unday  boshladi.  Va  nihoyat,  1914-yilning  2-avgustida  maxfiy 
suratda  ittifoq  shartnomasi tuzildi.  Bu  shartnomani  imzolash bilan 
Turkiya  hukmron  doiralari  imperiyani  halokatga  mahkum 
etdilar.

Senat (lot)   qadimgi  Rimda  respublika  davrigacha  urug oqso- 
qollarining  yigini.
Yosh  turklar    1889-yilda  tashkil  etilgan  turk  burjua-pomeshik 
partiyasi.  Birlik va taraqqiyot41 partiyasi azolarining yevropacha 
nomi
