VII  bob  1914    1918-YILLARDAGI
BIRINCHI  JAHON  URUSHI

35 - Birinchi  jahon  urushining 
boshlanishi  va  borishi


Urushning boshlanishi

Birinchi  jahon  urushining  bosh  sababi 
ikki harbiy-siyosiy guruh ortasida bolingan

dunyoni  qayta  bolib  olish  uchun  bosh
langan  kurash  edi.  Dunyoning  yetakchi  davlatlari  oz  yovuz 
maqsadlari yolida manaviy tubanlikka ketib, boylik orttirish uchun 
millionlab  insonlami  qurbon  qilishga  bel  bogladilar.  1914-yilning
28-iyulida  serbiyalik millatclii tomonidan Sarayevoda Avstriya-Veng- 
riya taxti vorisi F. Ferdinand oldirildi.



Avstriya-Vengriya  hukumati  Serbiyaga  juda  haqoratli  talablar 
qoyilgan ultimatum yubordi.  Serbiya  hukumati ultimatumning  fa- 
qat  birgina  talabiga,  yani  suiqasd  yuzasidan  otkaziladigan  ter- 
gov  ishlarini  Avstriya-Vengriya  davlat  huquqiy  idoralari  olib  bori- 
shiga  rozilik  bermagan.  Bu  esa  Avstriya-Vengriyaning  28-iyulda 
Serbiyaga urush elon qilishiga bahona boldi. Serbiya ittifoqcliisi Rossiya 
bunga javoban 29-iyul kuni qisman harbiy safarbarlik elon qildi.
Bundan  Germaniya  hukmron  doiralari  1-avgustda  Rossiyaga, 
3-avgustda esa uning ittifoqcliisi Fransiyaga urush elon qilish uchun 
bahona  sifatida  foydalandi.  Ayni  paytda,  Germaniya  Belgiyaning 
betaraflik  maqomini  buzib,  bu  davlatga  hujum  qildi.  Belgiyaning 
betarafligi  togrisidagi  xalqaro  hujjatni  bir  vaqtlar  Prussiya  ham 
imzolagan edi.  Biroq,  1914-yilda Germaniya hukumati bu hujjatni 
surbetlik  bilan  bir  parcha  qogoz  deb  atadi.  Germaniyaning 
Belgiyaga hujumiga javoban Buyuk Britaniya Belgiyani liimoya qilish 
bahonasi  bilan  4-avgust  kuni  Germaniyaga  urush  elon  qildi. 
Birinclii jahon  urushi  shu  tarzda  boshlanib  ketdi.  15-avgust  kuni 
Yaponiya  Germaniyadan  Xitoydagi  mustamlaka  hududlarini 
Yaponiyaga  berish  talabi  bilan  chiqdi.  Rad  javobini  olgach,  23- 
avgustda Yaponiya Germaniyaga qarslii urush elon qildi. Germaniya
1914-yilning  oktabr  oyida  Usmonli  turklar  imperiyasini,  keyin- 
chalik Bolgariyani oz tarafida turib urushda qatnashtirishga muvaffaq 
boldi.  Tez orada Kavkazorti,  Suriya va Falastinda,  Bolqon yarim- 
orolida,  shuningdek,  Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalarida 
yangi  frontlar vujudga  keldi.


Yashin tezlgida g'alabaga erishishning barbod bo'lishi

Germaniya  qoshini  generali  fon  Shliffen 
yasliin  tezligida  galabaga  erishish  rejasini 
tuzib cliiqqan edi.  Rejaga kora Germaniya 
qoshini  betaraf  Belgiya  hududi  orqali 
Fransiyaga hujum qilislii,  Germaniya-Fransiya chegarasida toplan- 
gan  Fransiya  qoshinini  qurshab  olib,  uni  kuzgacha  tor-mor  etishi 
va  shu  orqali  Fransiyaning  taslim  bolishiga  erishishi  kerak  edi. 
Songra,  qisqa  vaqt  ichida,  Rossiyani  ham  tor-m or  keltirish 
moljallangan edi.
3-avgustda  shiddat  bilan  hujumga  otgan  Germaniya  qoshini 
yaqin bir  oy  ichida  Parijga  yaqinlashib  qoldi.  Fransiyaning  taslim 
bolishi  muqarrardek  edi.  Hatto,  hukumat  vaqtincha  bolsa-da, 
Parijdan cliiqib  ketishga majbur boldi.
Biroq,  Shliffen rejasi amalga oslimay qoldi.  Bunga Fransiya hu- 
kumatining iltimosiga kora  17-avgust kuni Rossiyaning Germaniya 
va Avstriya-Vengriyaga qarslii boshlagan hujumi sabab boldi.


Garbiy frontda Germaniya harbiy qudratining malum darajada 
kuchsizlanislii Fransiyani saqlab qoldi.  Nafaqat saqlab qoldi, bu hoi 
Fransiyaga  kuch  toplab  qarshi  hujumga  olishiga  imkon  yaratdi. 
Germaniya  rus  qoshinini  Sharqiy  Prussiyadan  siqib  chiqarsa-da, 
rus  qosliini Avstriya-Vengriyaga  qarslii hujumini  davom  ettirdi.
Marna  daryosi  boyida  Fransiya  va  Buyuk  Britaniyaning 
birlashgan  qosliini  1914-yilning  sentabrida  Germaniya  qosliiniga 
qarshi hujumga  oldi.  Mama jangida  har ikki tomondan 2  mln.  ga 
yaqin jangclii qatnashdi.  Bu jangda Buyuk Britaniya va Fransiyaning 
qoli  baland  keldi.
Ogir  ahvolga  tushib  qolgan  nemis  qomondonligi  9-sentabrda 
butun  G arbiy front boylab  chekinishga  majbur boldi.
Mama jangida erishilgan galaba tufayli,  G


Turkiyaning urushga kirishi


Turkiya  hukmron  doiralarining  aksariyati
Germaniya  tarafida  turib  umshda  qatna
shishni maqsadga  muvofiq deb  msoblardi.
Chunki,  ularning  fikricha,  Turkiyaning  ozi bosib  olishni moljal- 
lagan yerlar yo Rossiya qo1 ostida, yoki Buyuk Britaniya qo1 ostida edi.
Ana  shu  bosqinchilik  niyatini  amalga  osliirish  ilinji  Turkiyani
1914-yilning 2-avgustida yashirin sharoitda Germaniya bilan ittifoq 
shartnomasini imzolashga olib keldi.
11-oktabr kuni  Germaniya Turkiyaga katta miqdorda qarz tak- 
lif  etdi.  Turkiyadan  shu  qarzni  olgan  zahotiyoq  urushga  kirishga 
vada  oldi.  Germanparast,  harbiy vazir va bosh  qomondon Anvar 
poshsho  29-oktabr  kuni  Turkiya  flotiga  nemis  admirali  Sushan 
qomondonligida  Qora  dengizga  chiqishga  va  Rossiyaning 
hududlarini  oqqa  tutishga  buyruq  berdi.
2-noyabr  kuni  Rossiya  Turkiya  hujumiga javoban  unga  urush 
elon qildi. Urush harakatlari uzunligi 350 km bo Igan Kavkaz fron- 
tini  vujudga  keltirdi.  56-noyabr  kunlari  Buyuk  Britaniya  va 
Fransiya ham Turkiyaga urush elon qildilar.
1915-yilning  19-yanvarida  Antanta  harbiy  dengiz  kuchlari 
Turkiyaga qarshi Dardanell bogozida harbiy operatsiyalami boshlab 
yubordi.  Germaniya  mumkin  bolgan  barcha  imkoniyatlardan 
foydalanib,  Turkiyaga yordam korsatdi.
Natijada,  Buyuk  Britaniya  harbiy  dengiz  flotiga  katta  talafot 
yetkazildi.  Bu  operatsiya  natijasida  200  ming  ingliz  soldati  halok 
boldi va yaralandi.



"Buyuk chekinish"


Sharqiy  front  1915-yilda  asosiy  urush 
harakatlari maydoniga aylandi.  Germaniya
va  Avstriya-Vengriya  oz  qurolli  kuchlarining  yarmiga  yaqinini 
Rossiyaga  tashlashga  qaror  qildilar.  Ittifoqchilarning  qoshinlari 
1915-yilning  bahorida  hujum  harakatlarini  Galitsiyadan  (Garbiy 
Ukraina)  boshladilar.  Natijada,  1915-yilning  bahori  va  yozida  rus 
qosliini  qonli  mudofaa janglari  olib  borishga  majbur  boldi.  Rus 
qosliini mislsiz darajada talafot kordi.  Chunonclii, 850 ming soldat 
va zobit halokboldi. 900 ming nafari esa asirga tushib qoldi.
Rus  qoshini  qarshilik  korsatsa-da,  kuchlar  noteng  bolgan 
janglar  natijasida  Polshani,  Boltiqboyi,  G arbiy  Belorussiya  va 
G arbiy  Ukrainaning  bir  qismini  tashlab  chiqishga  majbur boldi. 
Bu  chekinish  birinclii  jahon  urushi  tarixiga  buyuk  chekinish 
nomi bilan kirdi.


G'arbiy frontdagi ahvol


Sharqiy  frontdagi  dastlabki  muvaffaqiyat- 
lardan rulilangan Germaniya Garbiy front
dagi  ahvolini  ham  ozgartirib  olmoqchi 
boldi.  Bu orinda u mutlaqo yangi qurolsuvosti kemalariga katta 
umid bogladi.
Ayni  paytda,  Germaniya  harbiy  harakatlar  hududlaridagi  har 
qanday  suv  usti  kemalarini  ham  choktirib  yuborish  niyatida  edi. 
Shunday  qildi  ham.  Chunonclii,  1915-yilning  7-may  kuni 
Germaniya suvosti kemalari Buyuk Britaniyaning  ,,Luzitaniya  deb 
ataluvchi  ulkan  yolovchilar  tashish  kemasini  choktirib  yubordi. 
Uning  bortida  jami  2000  ga  yaqin  yolovclii  (shu  jumladan  126 
nafar  AQSH  fuqarosi)  bor  edi.
Ulardan 1195 nafari halok boldi.  Bundan tashqari,  Germaniya 
floti yuzlab yuk kemalarini  ham yoq qilib tashladi.
Germaniya faqat suvosti kemalaridangina foydalanib qolmadi. U
1915-yilning  25-aprelida  Ipr  jangida  urushlar  tarixida  birinclii 
marotaba  kimyoviy  qurolzaharli gaz  (xlor)  ishlatdi.  Buning  nati
jasida  15000 kishi zaharlandi.  Ulardan 5 mingi vafot etdi.  Biroq, bu 
qurol ham Germaniya kutgan natijani bermadi. Antanta qoshini tez 
orada gazga qarslii himoya vositasi (protivogaz) bilan taminlandi.



Italiyaning  urushga kirishi

Italiya rasman  Uchlar ittifoqining  azosi
bolsa-da,  uning maqsadi urushda kimning 
qoli baland kelishiga amalda ishonch hosil 
qilish hamda qaysi tomon Italiyaga urushdan song kop olja vada 
qilisliini  kutib  turish  edi.
Antanta  Italiyaga  u  soragan  hududlaming  barchasini berishga 
rozi boldi.  1915-yilning  26-aprelida Antanta bilan Italiya ortasida 
Londonda shartnoma imzolandi.  Shartnomaga kora,  Italiya bir oy

otgach  ozining  sobiq  ittifoqdoshlariga  qarshi  urushga  kirishi 
zarur  edi.  Bu  majburiyat  Buyuk  Britaniyaning  Italiyaga  50  mln. 
funt-sterling  hajmda  qarz  berislii  bilan  mustahkamlandi.
3-may kuni Italiya hukumati Uchlar ittifoqi togrisidagi shart- 
nomadan cliiqqanligini bildirdi. 23-may kuni esa Avstriya-Vengriyaga 
qarshi  urush  elon  qildi.  Italiyaning  Antanta  tomoniga  ogdirilislii 
Germaniya diplomatiyasining katta maglubiyati boldi.



yaponiyaning Uzoq Sharq va Tinch okeandagi harakatlari


Yevropada  borayotgan  urush  harakatlari

Uzoq Shar4 va Tinch okeandagi Yaponiyaning
harbiy  harakatlari  ucliun  qulay  sha
roit tug dirdi.  U  1915-yilnmg  18-yanvanda 
Xitoy  hukumati  oldiga  Shandun  viloyatini  Germaniya  tasir 
doirasidan  Yaponiya  tasir  doirasiga  otkazish;  Sharqiy  Ichki 
Moguliston va Janubiy Manjuriyada Yaponiyaning  mavqeyini ya
nada  mustalikamlashga  imkon berish;  Port-Artur,  Janubiy  Manju- 
riya  va  Andun-Mukden  temiryollarining  ijara  muddatini  yana  99 
yillik muddatga uzaytirish; Yaponiya fuqarolarining Janubiy Manju- 
riya va Sharqiy Ichki Mogulistonda yer maydonlariga ega  bolishi 
kabi talablami  qoydi.  Ayni paytda,  Yaponiya voqeaga AQSHning 
aralashuvi  mumkinligidan  tashvishga  ham  tushib  qoldi.  Shu  tu
fayli,  Xitoy  oldiga  qoygan  qator talablaridan voz  kechdi.
8-may kuni Xitoy Yaponiyaning biroz yumshatilgan talablarini 
qabul qildi.
Rossiya  qoshinining  1915-yilgi  buyuk  chekinishi  Bolgariyani 
kimning tarafida urushga kirishi masalasini hal etdi.
1915-yilning  6-sentabr  kuni  Avstriya-Vengriya  va  Bolgariya, 
15-sentabr kuni  esa Bolgariya va Turkiya  ortasida ittifoqcliilik  shart- 
nomalari imzolandi. Shu tariqa ,,Tortlar ittifoqi vujudga keldi.
14-oktabr  kuni  Bolgariya  Serbiyaga  qarshi  hujum  boshladi. 
Germaniya, Avstriya-Vengriya qoshinlari sliimoldan Serbiyaga hu
jum qildilar.  Shu tariqa,  Serbiya  bosib olindi.



Buyuk chekinish  rus armiyasining 1915-yil bahor va yozida ogir 
talafotlar bilan chekinishi.
,,Tortlar ittifoqi 1915-yil 15-sentabrda Bolgariyaning Germaniya, 
Avstriya-Vengriya va Turkiya ittifoqiga qoshilishi  natijasida vujudga 
kelgan ittifoq.

