36 -  19161917-yillardagi 
urush  harakatlari


Verden jangi


Germaniya  hukmron  doiralari  Rossiyani 
tor-mor eta olmagach, yana asosiy etibomi 
G arbiy  frontga  qaratdi.  Bundan  kozlangan  maqsadFransiya 
taqdirini uzil-kesil hal etish edi.  Shuning uchun Germaniya  Fran
siyaning  Verden qalasiga hujum qildi.  Chunki, bu qala Parijning 
yolini  tosib  turar  edi.  Germaniya  qoshinining  hujumi  1916- 
yilning 21-fevralida boshlandi va 21-martgacha davom etdi. Nemis 
piyoda  askarlari  hujumga  kotarilganda  fransuzlar  kutilmaganda 
ularni toplardan qattiq oqqa tutdilar.
Nemis  qoshini  atigi  7  km  oldinga  siljiy  oldi.  Germaniya 
qoshinining  Verden  yonalishidagi  harbiy  harakatlari  shiddatini 
yanada  kamaytirish  maqsadida  Fransiya  bosh  qomondonligi 
nemislarning  Somma  daryosi  boylab  otgan  mudofaa  chizigini 
yorib otishga qaror qildi. Fransuz va ingliz qosliini 1-iyulda Somma 
daryosi boyida  hujumga  otdilar.  Bu  qonli jang  18-noyabrgacha 
davom etdi.
Bu jangda inglizlar urushlar tarixida birinclii bor yana bir yangi 
qurol  tankni  ishga soldilar.  Polatdan yasalgan bu dahshatli qurol 
dusliman  qosliinini  dastlab  qattiq  sarosimaga  solib  qoydi.  1916- 
yilning  21-dekabridan  boshlab  nemis  qosliini  mudofaaga  otishga 
majbur  boldi.
Verden va  Somma janglari  misli  korilmagan  darajada  qirgin- 
barot janglar ham boldi.  Ularda har ikki tomondan  2  million  260 
mingdan  ortiq jangclii  halok bolgan.  Shuning  uchun  ham Verden 
jangining tarixga Verden qirgini nomi bilan kirganligi bejiz emas.



Sharqiy frontdagi ahvol


Germaniya qosliini 1916-yil fevral oyida Garbiy 
frontda hujumga otgach, Fransiya yordam sorab 
yana Rossiyaga murojaat qilishga majbur boldi. 
Bunga javoban general A. A. Brusilov qomondonligidagi rus qosliini 
may oyida hujumga oldi. 4-iyul kuni Avstriya-Vengriya qosliinining 
Galitsiyadagi fronti yorib olildi va Avstriya-Vengriya qosliiniga qattiq 
zarba berildi.  Rus qoshinining hujumi oqibatida Avstriya-Vengriya 
qoshinining  1 milliondan ortiq jangchisi halok boldi. 400 mingdan 
ortigl  esa  asir  olindi.  Rus  qosliini  60100  km  oldinga  siljishga 
muvaffaq boldi.


Ruminiyaning urushga kirishi


1914-yilning 1-oktabrida Rossiya-Ruminiya
  shartnomasi imzolangan  edi.  Shartnomaga 
kora  Rossiya  Ruminiyaning  hududiy 
yaxlitligini  kafolatlaydigan  boldi.  Shuningdek,  Ruminiyaning 
Avstriya-Vengriya  imperiyasidagi ruminlar yashaydigan hududlarga 
bolgan huquqini tan  oldi.
1916-yilning  17-avgust kuni  Ruminiya bilan Antanta  davlatlari 
ortasida shartnoma imzolandi va Ruminiya Avstriya-Vengriyaga qarshi 
urushga kirish majburiyatini oldi. Buning evaziga unga Transilvaniya, 
Bukovina  va  Banatning  katta  qismi  vada  qilindi.  28-avgust  kuni 
Ruminiya Avstriya-Vengriyaga  qarshi urush elon  qildi.
Biroq,  harbiy  jihatdan  mustahkam  tayyorgarlik  kormagan 
Ruminiya qoshini tezda tor-mor etildi.



Tomonlarning rejalari


1917-yilda Antanta qurolli kuchlarining son 
jihatdan  ustunligi  40%  ni  tashkil  etardi. 
Hatto, harbiy-iqtisodiy jihatdan qoloq Ros
siya  ham  1917-yilning  boshlarida  oylik  oq-dori  va  harbiy  texnika 
islilab  chiqarish boyicha  eng yuqori  korsatkichga  erishdi.  Antanta 
yilning  boshlaridayoq  hujumni  boslilaslini  rejalashtirdi.  Hal  qiluv
chi zarbani esa yozda berishga qaror qildi.
Ayni  paytda,  ,,Tortlar  ittifoqi  ham  qo1  qovushtirib  olirgani 
yoq  edi.  1916-yilning  29-avgustida  general-feldmarshal  fon  Gin- 
denburg Germaniya qosliinining qomondoni etib tayinlandi va kop 
olm ay  Germaniya  qoshinining  1917-yilgi  harakat  rejasini  tuzib 
cliiqdi.  Reja front cliizigl hajmini kamaytirish maqsadida armiyani 
oldindan  mustahkam  darajada  tayyorlab  qoyilgan  marralarga 
qaytarislini nazarda tutardi.



AQSHning urushga kirishi

Urush boslilangan vaqtda AQSH betaraf-

lik   e'lon   qilgan  edi-  AQSH birinchi
jahon  urushining  borishini  diqqat  bilan

kuzatib bordi.  Ayni paytda,  urushuvclii guruhlaming birortasi tola 
galaba  qozonisliini  istamadi.  U  Yevropaning  bir-biriga  dusliman 
bolgan davlatlar guruliiga bolinganicha qolisliini istar edi.
Urushning  misli  korilmagan  darajada  katta  harbiy  xarajatlar 
talab qilislii va uzoqqa chozilishi sharoitida AQSH juda katta moliyaviy 
manfaat  korishi  aniq  edi.  Bu  imkoniyatni  qoldan  chiqarishni 
istamagan AQSH Antantaga yordam korsata bosliladi.
Xususan, birgina 1915-yilda AQSH Buyuk Britaniya va Fransiya 
bilan  500  mln.  dollar miqdorida  qarz berish  haqidagi  shartnomani 
imzoladi. Asta-sekin Yevropadagi 20 davlatning AQSH dan qarzi 10 
mlrd. dollami tashkil etdi.
1917-yilning 3-fevralidanboshlab Germaniya Buyuk Britaniyaga 
qarslii cheklanmagan suvosti urushi elon qilganligi va bu urushning, 
ayni payda, AQSH manfaatlariga ham katta zarar yetkazganligi AQSH 
hukmron  doiralarini befarq  qoldirmadi.
Qulay  fursatdan  foydalangan  AQSH  hukumati  6-aprel  kuni 
Germaniyaga  qarslii  urush  elon  qildi.  AQSH  harbiy  kuchlarining 
dastlabki qismlari 26-iyunda Fransiya hududiga taslilandi. Bir yildan 
song  Garbiy frontda jang qilayotgan AQSH qosliinlarining soni 2 
mln.  kisliini taslikil etdi.  AQSHning urushga kirislii urush taqdirini 
Antanta foydasiga hal etish yolida katta omil boldi.


