37 - Birinchi jahon urushining  yakunlari va oqibatlari

Urushayatgan davlatlar ahvoli


Urush uning ishtirokchilario bo'lgan davlatlar ichki hayotiga juda  katta  salbiy tasir 
korsatdi.  Iqtisodiyot  harbiy  maqsadlarga 
boysundirildi.  Chunonclii,  ogir  sanoatning  70%,  yengil  sanoat- 
ning  esa  50%  urush  ehtiyojlarini  qondirish  uchun  ishladi.  Urush,


ayni  paytda,  qishloq  xojaligini  ham  ogir  ahvolga  solib  qoydi. 
Qishloq  xojaligi  mahsulotlari  ishlab  chiqarish  keskin  kamaydi.
Deyarii barcha  davlatlarda  oziq-ovqat  tanqisligi  vujudga  keldi. 
Natijada,  hukumatlar  oziq-ovqat  mahsulotlariga  kartochka  tartibi 
(qatiy  belgilangan  meyor)  joriy  etdilar.
Alioli  ortasida  shovinizm  zor berib  targib  etila  boshlandi. 
Shu  tariqa,  urush parlament  demokratiyasiga  qattiq zarba berdi.
Butun urush  davomida bironta  ham parlament  qonli  qirginga 
qarshi norozilik bildirmadi.
Endi  davlat  ishlab  cliiqarishni  tartibga  sola  bosliladi.  Banklar, 
xomashyo  taqsimoti  va  harbiy  buyurtmalar  ustidan  davlat  hoki- 
miyatining  nazorati  kuchaydi.
Urushdan  charchagan  aholi  urushning  tezroq  tugatilishini 
talab  etib  hukumatga  qarslii  bosh  kotara  bosliladi.  Shu  tariqa, 
urushning  dastlabki  yillarida  jamiyatda  qaror  toptirilgan  fuqarolik 
birligi buzildi.  Bazi frontlarda soldatlaming birodarlashuvi,  dusliman 
tomonlaming  bir-biriga  oq  otmasligi  yuz  berdi.  Chunki,  qosliin 
ham  urushdan  charchagan  edi.


Rossiyadagi ahvol


Urush  Rossiyaning  iqtisodiy  va  siyosiy
ahvolini  haddan  tashqari  keskinlashtirib 
yubordi.  Buning  oqibatida,  1917-yilning 
fevral oyida Rossiyada inqilob yuz berdi.  Rossiya imperatori taxtdan 
voz kechishga majbur boldi.  Hokimiyat buijuaziya qoliga otdi.  U 
muvaqqat  hukumat  tuzdi.
Muvaqqat hukumat urushni davom ettirishga qaror qildi va hatto 
shu  yilning  yozida  u  rus  qoshinining  hujumini  ham  uyushtirdi. 
Biroq,  bu  hujum muvaffaqiyatsizlikka  uchradi.
Bu  muvaffaqiyatsizlik  Rossiyadagi  busiz  ham  ota  murakkab 
bolgan  siyosiy  vaziyatni  yanada  murakkablashtirib  yubordi.  Nati
jada,  1917-yilning 7-noyabrida davlat tontarislii yuz berdi.  Muvaq
qat  hukumat  agdarildi.  Hokimiyatni  V.I.  Lenin  boshchiligidagi 
bolsheviklar (kommunistlar) partiyasi bosib oldi va u Sovet hukumati 
deb  atalgan  hukumat  tuzdi.
1917-yilning  8-noyabr  kuni  Sovet  davlati  Sulh  togrisidagi 
dekretni  qabul  qildi.
Sulh togrisidagi dekretda bosqinchilik urushi  keskin qoralangan 
va u insoniyatga qarslii eng ogir jinoyat deb elon qilingan edi.
Sovet hukumati liar qanday sharoitda ham separat sulh tuzishga 
intildi.  Chunki,  qoshin  jangovar ruhini tola yoqotgan va Sharqiy 
front chok-chokidan sokilib ketgan sharoitda urushni davom ettirish 
tola halokat bilan barobar edi.


1917-yilning 15-dekabrida Sovet Rossiyasi va Avstriya-Germaniya 
qomondonligi  ortasida  yarashish bitimi  imzolandi.  Bunday bitim 
9-dekabr kuni Ruminiya bilan ham imzolangan  edi.  Shunday qilib, 
Sharqiy  front  harakatsiz  qotib  qoldi.


Boshqa frontlardagi ahvol


 1917 -yilning aprel oyida Antantaning G  ar-
biy frontdagi qurolli kuchlari hujumga otdi 
va unda  100 dan ortiq diviziya ishtirok etdi. 
Biroq,  Germaniya  mudofaa  chizigini  yorib  otishga  muvaffaq 
bolinmadi.  Aksincha,  bu janglar oqibatida  katta  qurbonlar berildi. 
Bu qurbonlar Fransiya qurolli kuchlarining bosh qomondoni Nivel 
nomi bilan Nivel qirgini  deb nom oldi.
1917-yilda  Italiya qoshini muvaffaqiyatsizlikka ucliradi.  Buyuk 
Britaniya va  Fransiyaning  shoshilinch ravishda yordam kuchla- 
rini  Italiya frontiga tashlashigina  Italiyani saqlab  qoldi.  1917-yil- 
ning  noyabr  oyida  ingliz  qoshinining  hujumini  qaytarishda 
Germaniya yana bir yangi qurolognemyotni qolladi.
Mesopotamiya  va  Falastin  frontlarida  ingliz  qoshinining 
harakatlari  kuchaydi.  1917-yilning  mart  oyida  inglizlar  Bagdod 
shalirini  egalladilar.  Kuzga  kelib,  Turkiya  Arabiston  yarimorolini 
tola,  Falastinning  esa bir  qismini boy berdi.


Sovet Rossiyasining urushdan chiqishi


Sovet  Rossiyasi  1918-yilning  3-mart  kun
"To'rtlar  ittifoqi"  bilan  ulaming  shartlari 
asosida Brest tinchlik shartnomasini imzo- 
ladi.  Shartnomaning  shartlari  Rossiya uchun juda  ogir edi.  Shart- 
nomaga  kola,  Rossiya  oz  qosliinini  to la  demobilizatsiya  qilislii, 
harbiy  flotini  portlarga  qaytarislii  lozim  edi.  Shuningdek,  Rossiya 
Boltiqboyi,  Polsha,  Finlandiya  va  Ukrainadan  voz  kechar  edi. 
Ukraina va Finlandiya mustaqil davlatlar deb tan olindi.  Kavkazdagi 
Kars,  Ardagan  va  Batumi  Turkiyaga  berildi.  Bundan  tashqari, 
Rossiya  Germaniyaga  6  mlrd.  marka  miqdorda  reparatsiya 
tolaydigan  boldi.


Vudro vilsonning tinchlik dasturi


AQSH prezidenti V.Vilson  1918-yilning 8-
yanvarida  I  jahon  urusliidan  song  imzo-
lanadigan  tmchlik  shartnomasi  va  qayta
tuzilajak  dunyo  siyosiy  xaritasi  boyicha  AQSH  hukumatining 
nuqtayi  nazarini  dunyoga  malum  qildi.  Bu  nuqtayi  nazar tarixga 
Vilson tinchlik  dasturi  nomi bilan kirgan.
Bu  dastur  keyinchalik  golib  Antantaning  maglub  ,,Tortlar 
ittifoqi  bilan  imzolangan  tinchlik  shartnomalariga  asos  bo lib 
xizmat  qilgan.

Urushning so'ngi bosqichi


 G'arbiy  frontda  butun  diviziyalaming  80
foizini,  artilleriyaning  90  foizini  to p- 
lagan  Germaniya  1918-yilning  mart  oyida 
hujumga  otdi.  Bu  uning  oxirgi  hujumi  boldi.  Biroq,  bu  hujum 
muvaffaqiyatga  olib  kelmadi.  Shunday  bolsa-da,  har  ikki  tomon 
300  ming  kishini  qurbon  berdi.  Shunday  sharoitda  Buyuk 
Britaniya va Fransiya yagona qomondonlik tuzishga qaror qildilar. 
Fransiya  generali  Fosh  birlashgan  kuchlaming  qomondoni  etib 
tayinlandi.  18-iyul kuni Fransiya qosliinlari qarshi hujumga otdi. 
Shu  hujumdan  song  Antanta  hujumini  to xtatishning  iloji 
bolmadi.
15-sentabr  kuni  Bolgariyaga  qaqshatqich  zarba  berildi.  28- 
sentabr kuni esa Bolgariya urush harakatlarini toxtatdi va urushdan 
chiqdi.  29-oktabr kuni Avstriya-Vengriya yarash bitimini imzolash 
haqida Antantaga murojaat qildi. 3-noyabr kuni shunday shartnoma 
imzolandi  va  Avstriya-Vengriya  ham  urushdan  chiqdi.  30-oktabr 
kuni  Turkiya  Antanta  bilan  yarash  bitimini  imzolashga  majbur 
bolgan edi.
Urush  Germaniyada  inqilobiy  vaziyatni  vujudga  keltirdi.  9- 
noyabrda  Germaniya  imperiyasi  quladi.  Imperator  Vilgelm  II 
taxtdan voz kechdi va mamlakatdan qochib ketdi.  10-noyabr kuni 
sotsial-demokrat  Ebert boshchiligida  yangi  hukumat  tuzildi.  11- 
noyabr kuni Kompen ormonida marshal Foshning shtab vagonida 
Germaniyaning  taslim  bolganligi  haqida  Antanta  bilan  bitim 
imzolandi.  Shu tariqa, birinchi jahon urushi Antantaning galabasi 
bilan  tugadi.
1919-yil 28-iyunda Versalda  sulh shartnomasi imzolandi.  Ger
man bloki davlatlari talandi, kopgina hududlaridan ajraldi,  132 mlrd. 
marka reparatsiya tolaydigan boldi.
Birinclii jahon urusliida dunyoning 38 davlati ishtirok etdi. Ularda 
1,5 mlrd.  dan ortiq aholi yashar edi.  Urushga 74 mln. ga yaqin kislii 
safarbar etildi.  Jami  10  mln.  kishi oldirildi,  20  mln.  kislii  esa yara- 
dor boldi.  Bundan tashqari, juda kop  kishilar kasallik va ochlik- 
dan olib ketdi.
Birinchi  jahon  urushida  uning  asosiy  ishtirokchilari  bolgan 
davlatlar  oz  milliy boyliklarining  uchdan bir  qismini  yoqotdilar.
Insoniyat  birinchi  jahon  urushigacha  bolgan  1000  yil  da- 
vomida yuz bergan barcha urushlarda ham bunchalik qurbon ber- 
magan edi.

Dekret  (lotinchaqaror)    oliy  hokimiyat  boshqaruv  organi 
chiqargan va qonun kuchiga ega bolgan qaror.
Reparatsiya (lotinchatiklash)  xalqaro huquqda urushda koril- 
gan  zararni  tola  yoki  qisman  qoplash  uchun  yengilgan  davlat 
tomonidan golib davlatga tolanadigan tovon.
Separatizm  (lotinchaajrataman)    ajralib chiqishga intilish.  Shu- 
ningdek,  Xalqaro  huquqda  ittifoqchi davlatlaming biri tomonidan 
ittifoqchilar  ruxsatisiz  va  ular  bilan  kelishmay  turib,  urushayotgan 
dushman davlat bilan tuzilgan bitim.
Sulh  urush harakatlarini toxtatish uchun tuzilgan bitim. Xalqaro 
shartnomalaming  bir  turi.

Bu hujjatli material mazmuni haqida mulohaza yuriting:

AQSH  prezidenti  V.Vilsonning  1916-yil  iyul  oyida  sozlagan 
nutqidan:
Biz  dunyoda  katta  rol  oynasliimiz  mumkin.  Siz  bir  faktning 
ahamiyatini  etiborga  olayotibsizmi,  oxirgi  bir  yoki  ikki  yil  ichida 
biz  qarzdor  davlatdan  qarz  beruvclii  davlatga  aylandik.  Jahondagi 
ortiqcha oltinning shu qadar kop qismi bizning qolimizdaki,  ilgari 
hech  qachon  bunchalik  oltinga  ega  bolmaganmiz.  Shu  vaqtdan 
boshlab  bizning  ishimiz  qarz  berish,  katta  xalqaro  korxonalarga 
yordamlasliish  va  ular  ishini  ilgari  siljitishdan  iborat  bolib  qoldi. 
Bizning  butun jahonni  talaygina  miqdorda  mablag  bilan  tamin- 
lasliimizga  va  uni  oz bilganimizcha  va  xohlaganimizcha boshqara 
olisliimizga togri kelmoqda