39 - Aniq  va  tabiiy  fanlar  rivoji

Matematika  va 
astronomiya


XIX  asr  oxiri    XX  asr  boshlarida  fan 
yanada  ixtisoslashdi.  Yangi  kashfiyotlar 
olamning  eski,  mexanistik  manzarasi
asoslariga zarba berdi. Tabiat ilmida evolutsion goyalaming yanada 
taraqqiy etisliiga yol ochib berdi.
Matematika taraqqiyotidagi yangi davr  N.  L.  Lobachevskiy  va 
boshqalaming  noevklidcha  geometriyaga  oid  xulosalarini  yanada 
chuqurroq tekshirilislii  bilan  bogliq.
Nemis  matematigi  D.  Gilbert  jahonda  birinclii  bolib,  aniq 
tariflab  berilgan  geometrik  tizim  tuzish  masalasini  chuqur  ilmiy 
tarzda hal qildi. Bu bilan matematik mantiqqa goyat katta liissa qoshdi.
Italyan matematiklari  V.  Volta  va S.  Pinkerle,  D.  Gilbert  hamda 
vengr olimi  F.  Ris funksional fazolami tekshirdilar.
Astronomiya fani ham katta muvaffaqiyatlarga erishdi.
Chunonclii,  XIX  asming  7080-yillarida  yulduz  kattaliklari 
aniq belgilandi.
Y.  Kameteyn,  K.  Shvarshild  va  boshqalar  oz  tadqiqotlarida 
yulduzlaming  xususiy  harakati  qonuniyatlarini  isbotlab  berdilar.

Mexanika

XIX asming oxiri va XX asming boshlarida 
mexanikaning umumiy bolimlari  Qattiq
jismlar  dinamikasi,  Harakatning  ustuvorligi  nazariyasi  hamda 
suyuqliklar  va  gazlar  mexanikasi  rivojlantirildi.
Nemis  olimi  G.  Gelmgols  suyuqlikning uyurma harakati tog- 
risidagi  talimotni,  rus  olimi  N.  P.  Petrov  ishqalanishning  gidro- 
dinamik nazariyasini yaratdi.


Aerodinamika  asoslarini  yaratishda  rus  olimi  N.  E.  Jukovskiy 
muhim  rol  oynadi.  U  1905-yil  15-noyabrda  Moskva  Matematika 
jamiyatida  qilgan  maruzasida  (,,Qoshilgan  girdoblar  haqida) 
qanotning  kotarish  kucliini  aniqlash  formulasini  asoslab  berdi.
Mexanikaning  yangi  bolimi    ozgaruvchan  massa  dinami- 
kasi raketalaming ucliishini tekshirishda juda katta ahamiyatga ega 
boldi.  0 zgaruvchan  massa  dinamikasini  I.  V.  M esherskiy 
ozining  ,,0 zgaruvchan  massa  nuqtasining  dinamikasi  degan 
asarida  ishlab  chiqdi.
Mashhur  rus  olimi     E.  Siolkovskiy  birinchi  bolib,  plane - 
talararo  uchishda  raketalardan  foydalanish  mumkinligini 
matematik jihatdan  isbotlab  berdi.

Fizika

Mashhur ingliz olimi Maykl Faradey  elektr 
haqidagi fanni  yaratdi.
Ingliz  fizigi  J.  K.  Maksvell  1855-yili  turli  mamlakatlardagi 
fiziklarning elektromagnitizm, termodinamika va yoruglik sohasi- 
dagi  tajribalari  hamda  nazariy  xulosalarini  umumlashtiruvchi 
,,Yoruglikning elektromagnit maydoni nazariyasini yaratdi. Uning 
nazariyasiga  kora  elektrni  boshliqdan  otkazuvchi  korinmas 
elektromagnit  tolqinlar  mavjud.
Bir  guruh  olimlar  shu  jum ladan 
Pyer  Kyuri,  Nils  Bor    radioaktivlik 
hodisasini  organdi  va  atomning  murak- 
kab  tuzilishi  haqidagi  talimotni yaratdi.
Bu  davr  fizika  fani  taraqqiyotining  eng 
muhim  yakuni  nisbiylik  nazariyasining 
yaratilishi  boldi.  Bu  nazariya  asoschisi 
mashhur  olim  A.  Eynshteyn  (1879
1955)  edi.  Ushbu  nazariya  butun  XX 
asr  fanining  rivojlanishiga  katta  tasir 
korsatadi.


Kimyo

Kimyo  fanining 
bu  davrdagi  rivoj
lanishiga,  bir  tom ondan,  shundan 
oldingi  bosqichda  qilingan  kaslifiyotlar,  ayniqsa,  D.I. Mendeleyev 
(18341907)  yaratgan  kimyoviy  elementlarning  davriy  qonuni 
katta  tasir  korsatgan  bolsa,  ikkinchi  tomondan,  fizika  sohasida 
qilingan  kaslifiyotlar,  ayniqsa,  rentgen  nurlari,  radioaktivlik  hodi- 
salari,  elektron va  atom  murakkab  tuzilisliining  kaslif etilislii  katta 
tasir  etdi.
Chunonchi, kimyo fani taraqqiyoti yangi kimyoviy islilab cliiqa-rishning  (sintetik  boyoqlar,  dori-darmon,  plastmassalar,  suniy 
ipak) barpo  etilishiga yordam berdi.
Organik sintez sohasida goyat katta muvaffaqiyatlarga erisliildi. 
Masliliur  olim  V.Grinyar  1900-yili  xilma-xil  organik  moddalami 
sintez  qilish  usulini  kashf etdi.  P.Grissning  diazotlash  reaksiyasini 
kaslif  etishi  azotli  boyoqlar  deb  atalgan  boyoqlaming  katta  bir 
sinfmi  hosil  qilishga  imkon  berdi.
Boyoqlar  sintez  qilish  sohasidagi  ishlar  dorilar  ishlab  chi
qarishning  rivojlanishiga  yordam  berdi.  Kimyoviy  jarayonlarni 
teksliirishga  termodinamikaning  tatbiq  etilishi  natijasida,  kimyoviy 
termodinamika  paydo  boldi.  1887-yili  S.Arrenius  elektrolitik 
dissotsiatsiya  nazariyasini  yaratdi.  1881-yili  M.G.Kucherov  esa 
gidratlanish  reaksiyasini  kashf etdi.


Tbiatshunoslik

Nemis olimi  T. Shvan  tomonidan qilingan,
barcha orgamzmlarnmg hujayrali  tuzilishi
haqidagi  kashfiyotlar  tabiatshunoslikning  ilmiy  asosini  mustah-
kamlashga  xizmat  qildi.  Buyuk  ingliz  tabiatshunos  olimi  Charlz
Darvinnmg  (18091882)  Turlarning  kelib  chiqishi  asarining
nashr qilinislii fanda tontarish yasadi. XIX  asming songgi chora-
gini darvinizmning tarqalish va qaror topish davri deyish mumkin.
Darvin  ta limoti  biologiya  sohasidagi  tadqiqotlarning  yonali-
shini  tubdan  ozgartirib  yubordi.  Dunyo  boylab  qilingan  besh
yillik sayohat davrida toplangan ulkan botanik va zoologik material-
lami  umumlashtirish asosida Ch.  Darvin  butun  tirik  tabiat,  shu
jumladan  odam  ham,  evolutsiya  (uzoq  rivojlanish)  jarayonining
mahsulidir,  degan xulosaga keldi.



Mikrobialogiya


Mikrobiologiya  fanidagi  inqilobiy  ozga-
rish  fransuz  mikrobiologi  va  kimyogari,
hozirgi  zamon  mikrobiologiya  va  immunologiya  fanining  asoscliisi
Lui  Paster  nomi  bilan  bogliq.  U  bijgish  jarayonini  organib,
vino,  pivo  va boshqa  mahsulotlar ishlab  cliiqarish  sanoatiga  ilmiy
asos  soldi.  Mahsulotlaming  achish  jarayoni  mikroblar  keltirib
chiqaradigan  biologik  jarayon  ekanligini  isbotladi.  Uning
kaslifiyotlari vino  pisliiruvcliilami  xonavayron bolishdan  qutqardi.
Pasteming  tajribalari  turli  oziq-ovqat  mahsulotlarini  sterillash  va
pasterlash  usullarini  yaratish  uchun  katta  ahamiyatga  ega  boldi.
Buyuk olim odam,  hayvon va parrandalaming yuqumli kasalliklari
  kuydirgi,  quturish,  vabo  va  boshqalarni  organib,  ulaming
(ayniqsa  quturishning)  oldini  oluvchi  emlash  usullarini  yaratdi.
Uning  izlanishlari  immunitet  haqidagi  fanning  yaratilislii  uchun
asos  boldi.

Meditsina

Shu  davrda  meditsina  fani  ham  katta 
yutuqlarga erishdi.  1880-yilda  nemis  olimi 
K.  Eber ichteriama,  1884-yilda  F.  Lyofler bogma tugdiruvclii mik- 
robni topdilar.  Nemis olimi  R.  Vincov  (18211902) hozirgi zamon 
patologik anatomiya asoslarini yaratdi.  1875-yilda rus olimi  F.A. Lesh 
amyoba dizenteriyasini tugdiruvchi mikrobni  aniqladi.
Fizika  sohasidagi  kaslifiyotlar  ham  meditsinaga  yordam berdi. 
Maksvellning  elektromagnit  tolqinlari  haqidagi  nazariyasidan 
kelib  chiqib,  nemis  fizigi  Vilgelm  Konrad  Rentgen  (18451932) 
liar  xil  buyum;  narsalardan  turlicha 
otuvclii  korinmas  nurlami  kashf  etdi.
Nurlaming  kelib  cliiqishi  olimga  malum 
emasdi va ulami  X nurlar  deb atadi. Ana 
shu  kaslifiyotga  asoslangan  va  olimning 
nomi  bilan  ,,Rentgen  deb  atalgan 
apparat  yaratildi.  Endi  sliifokorlar  ichki 
jarohatlami,  suyak  sinishlarini  korislilari 
mumkin  edi.  Bu  kashfiyot  uchun  fiziklar 
orasida  birinchi  bolib  Rentgenga  Nobel 
mukofoti  berildi.
Kimyo  sohasidagi  kashfiyotlardan 
ham  meditsinada  unumli  foydalanildi.
Sovun  olishning  sanoat  usulini  egallash, 
undan  kasalxonalarda,  ayniqsa  jarrohlar  Vilgelm  Rentgen. 
tomonidan  foydalanish  operatsiyalar  paytida  infeksiya  xavfmi 
kamaytirdi.
Yuqumli kasalliklarga qarslii kurash isliiga sil kasalligini keltirib 
cliiqaruvchi batsillani kashf qilgan nemis  olimi  Robert Kox (1843 
1910)  ulkan  hissa  qoshdi.  U  epidemiyalarga  qarshi  profilaktik 
choralami ishlab chiqdi va dori-darmonlar yaratdi. Rus olimi, Nobel 
mukofoti  laureati  I.  Mechnikov  esa  organizmlami  mikroblardan 
himoya qilish haqida yangi talimot yaratdi.

Ilm (arabcha soz)  kishining oqish, organish va hayotiy tajribasi 
orqali  orttirgan bilimi.
Fan (arabcha soz)  togriligi amalda tasdiqlangan, tabiat va jamiyat 
qonumyatlarini ochib beruvchi hamda atrof-muhitga tasir korsatuvchi 
bilimlar  tizimi.
Sterilizaisiya (lotinchatoza)  meditsina va biologiyada turli moddalar, 
boglov  materiallari,  oziq-ovqat  mahsulotlarini  zararli  mikroorga- 
nizmlardan butunlay tozalash.



Pasterlash  (muallif shaxs  Paster  nomidan  olingan)zararli  mik- 
roorganizmlami oldirish uchun suyuqlikni 6080   gacha  qiz- 
dirish va ulami tezda sovitish.
Batsilla   kasallik qozgatuvchi va tarqatuvchi  mikroorganizm 
(mikrob-tayoqcha).