9- Imperiyaning ichki siyosati

Ichki siyosat

Ichki siyosatda Germaniyani prusslashtirish
masalasiga aloliida etibor berildi.
Imperiya konstitutsiyasida Prussiya qirollarigina Germaniya imperatori
bola olisliining qayd etilganligi buning yorqin dalili edi.
Polsha va Fransiyaning Germaniyaga otgan hududlarida ham
prusslashtirish siyosati yuritildi. Polyak tilida o qitiladigan
maktablar yopib qoyildi. Bunga javoban 1906-yilda 100 mingdan
ortiq polyak bolalari maktabga borishdan bosh tortdi.
Bismark hukumati katolik cherkovining ta sirini kamaytirishga
qaratilgan qator tadbirlarni amalga oshirdi. Bu orinda 1872-
yilda qabul qilingan maxsus qonun muliim ahamiyatga ega boldi.
Unga kora, maktab cherkovdan ajratildi. Ruhoniylaming siyosiy
tashviqot olib borishi taqiqlandi. Ruhoniy kadrlar tayyorlash,
ulami vazifalarga tayinlash ishlarini davlat oz qoliga oldi.
Fuqarolik holati aktlarini qayd etish islilari ham (tugilish,
nikoh, vafot etganlik) dunyoviy idoralar ixtiyoriga o tkazildi.
Bismarkning katolik cherkovi ta siriga qarslii qollagan tadbirlari
Kultur kampf (Madaniyat uchun kurash) degan nom oldi.
Bismark hukumati, ayni paytda, ishchilar va sotsialistik harakatni
ayovsiz bostirish siyosatini yuritdi. Bu davrda 1875-yilda
tashkil etilgan Germaniya sotsial-demokratik partiyasining (GSDP)
ta siri o sib borayotgan edi. Chunonchi, 1877-yilgi parlament
saylovida bu partiya 12 ta deputatlik omiga ega boldi.

1878-yilda sotsialistlarga qarslii favqulodda qonun (Sotsialdemokratlarning
xavfli intilislilariga qarshi qonun deb atalgan)
qabul qilindi. Uning qabul qilinisliiga Imperator Vilgelm I ga nisbatan
ikki bor uyushtirilgan suiqasd bahona boldi. Bu suiqasdni sotsialistlar
uyushtirmagan edi. Shunday bolsa-da, Bismark ulami jamoat
tartibini buzuvcliilar deb hisoblardi. Bu qonun partiya faoliyatini
amalda taqiqlab qoydi. Qonun 2,5 yil muddatga qabul qilingan
bolsa-da, u 12 yil davomida amal qildi.
Bismark hukumati faqat ta qiblar bilan mamlakatda siyosiy
barqarorlikni ta minlab bolmasligini yaxslii tushunardi. U ishchilarga
oid qonunlar ham qabul qilish lozim deb hisobladi va bunga
erishdi.
Chunonchi, bular ishcliilar kasal bolganida, sliikastlanganda,
qarilik chogida va melinat qobiliyatini yoqotganda sugurta olish
to grisidagi qonunlar edi.
1888-yilda Vilgelm I vafot etdi. Taxtni 28 yoslili Vilgelm II (1888
1918) egalladi. Undan liar qanday xatti-harakatni kutish mum kin
edi. U hokimiyatni hech kim bilan, hatto Bismark bilan ham
bolisliislini istamadi va yakka hukmronlikka intildi.
1889-yilda Bismark Reyxstag oldiga sotsialistlarga qarshi qonunga
doimiy tus berish masalasini qoydi. Biroq, Reyxstag buni
rad etdi. Imperator ham Bismarkni qollab-quwatlamadi. Bismark
buni oz shaniga ota haqorat deb qabul qildi va 1890-yilda istefo
berdi. Yangi hukumat favqulodda qonunni bekor qildi.
GSDP ocliiq holatda ishlash sharoitiga otdi. Partiya mehnatkashlar
manfaatini liimoya qilish siyosatini davom ettirdi. U eng
kuclili va ommaviy partiyalardan biriga aylandi. Natijada, 1891-yildan
boshlab yakshanba dam olish kuni deb belgilandi. 13 yoshdan
kichik bolgan bolalar melinati taqiqlandi. Xotin-qizlar uchun 11
soatlik ish kuni joriy qilindi.

Qishloq xo`jaligidagi ahvol

Qishloq xojaligida barcha haydaladigan
yerlaming 25% ga yaqini yunkerlar (katta
yer egalari) qolida toplangan edi. Yunkerlar
xojalik yuritishda yollanma melinatdan foydalanisliga otdilar. Ayni
paytda, qishloq xojaligida qollash uchun yaratilgan texnikalardan
unumli foydalanisliga aloliida etibor berildi. Keng miqyosda mineral
ogitlardan foydalanisliga otildi.
Bular oz navbatida, melinat unumdorligining osliisliini, hosildorlikning
ortishini taminladi.
Qishloq xojaligida texnikaning keng qollanilishi ortiqcha ishclii
kuchlarining ish izlab shaharga kochishiga olib keldi. Bu esa
gurkirab rivojlanayotgan sanoatni ishclii kuchi bilan taminlashga
keng yol ochdi.
Germaniyaning qisqa tarixiy davr ichida agrar davlatdan qudratli
industrial davlatga aylanishida bu omil ham oziga xos rol oynadi.

Mhnatkashlar manfaati uchun kurash 

Germaniya qanchalik gurkirab rivojlanmasin, bu mamlakat ishchilari , AQSH, va Buyuk Bntamya ishcmlanga msbatan kam
ish haqi olardi. 19001903-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi
ishsizlikning ortisliiga, ish haqining yanada kamayishiga olib keldi.
Oqibatda, ishchilaming moddiy ahvoli ogirlashdi. Shunday
sharoitda GSDP ishchilar manfaatini parlament yoli bilan himoya
qila boshladi. 1912-yilgi parlament saylovida bu partiya 34,8% ovoz
olishga muvaffaq boldi. Bu muvaffaqiyat hukumatni ham yon
berishga majbur etdi. Natijada, ish haqi qisman bolsa-da oshirildi,
ish kunining 9,5 soatga tushirilishiga erishildi. Biroq, ishchilar sinfi
bu bilan kurashni to xtatib qoyganlari yoq. Ular endi 8 soatlik ish
kuni belgilanishi talabi bilan chiqa bosliladi.
GSDP ishchilaming manfaati uchun kurashning tinch, parlament
yolini tanlagan edi. Bu Parij Kommunasi saboqlaridan cliiqarilgan
birdan-bir to gri yol edi. GSDPning parlament yoli bilan
kurash taktikasining asosida jamiyatdagi dolzarb, asosiy muammolami
islohot yoli bilan hal etish maqsadi yotar edi. Ayni
paytda, bu yol fuqarolar totuvligini ham nazarda tutardi.
Togri, GSDPning rahbarlari ichida mavjud tuzumni qurolli
qozgolon yoli bilan ozgartirish lozim, deb liisoblovcliilar ham
yoq emas edi.
Butun otgan davr bu yolning notogriligini tasdiqladi.

