ll- . QO'QON XONLIGINING BOSIB OLINISHI

Qo'qon xonligidagi
ichki siyosiy
nizolarning
kuchayishi


Rossiya imperiyasi XIX asming 50-60-yillarida harbiy
istilochilik yoli bilan Qoqon xonligi hududining bir qismini
bosib oldi. K.R Kaufman xonlikni qolgan hududlariga
ham oz ta sirini korsatish maqsadida 1868-yilda xon
bilan shartnoma tuzdi. Unga kora, xonlikda Rossiya
savdogarlariga katta imkoniyatlar berildi. Bu davrda xonlik yerlari ancha qisqarib,
xazinaga tushadigan daromadlar kamaydi. Urush natijasida korilgan zararlar xalq
ommasi zimmasiga tushdi, soliq va majburiyatlar kopaydi. Buning oqibatida xonlikda
ichki nizolar, xalq noroziligi kuchayib ketdi.
XIX asming 70-yillarida Qoqon xonligida koplab qozgolonlar bolib otdi.
Ulardan biri 1875-yil bahorida avj olib, unga Mulla Ishoq Mullo Hasan ogli
Polatxon nomi bilan rahbarlik qildi. Qoqon hukmdori Xudoyorxon qozgolonni
bostirish uchun Abdurahmon Oftobachi, Iso Avliyolar boshchiligida qoshin yubordi.
Lekin ular 17-iyulda qozgolonchilar tomoniga otib ketdi. Xudoyorxonning ogli
Nasriddinbek ham qozgolonchilarga qoshilgandan song, 20-iyulda Xudoyorxon
KP. Kaufmandan yordam sorashga majbur boldi. Uning ukasi va ikkinchi ogli
ham qozgolonchilar tomoniga otib ketgach, xon general-gubematordan panoh
izlab Toshkentga ketdi. K.P Kaufman esa uni Orenburgga jo natdi. Shundan song,
Xudoyorxon Orenburgdan Hindiston orqali Makkaga bordi. U qaytib kelayotganda
kasalga chalinib, 1882-yilda Afgonistonda vafot etdi.
Xudoyorxon taxtni tark etgandan song, omiga Nasriddinbek otirdi. Taxtni
egallashga harakat qilgan Polatxon Nasriddinbek va Abdurahmon Oftobachiga
qarshi bolib qoldi. Qoqon xonligida siyosiy vaziyat keskinlashib, qozgolon
butun vodiyni qamrab oldi. Mustamlakachi hukumat qozgolonchilarga qarshi katta
harbiy kuchlarini yuborgan. Janglar keskin davom etayotgan vaqtda Nasriddinbek
maglubiyatdan qorqib, 1875-yil 22-sentabrda taslim boldi
va fon Kaufman bilan shartnoma imzoladi. Unda ozini
imperatoming sodiq quli deb tan olishi, tashqi siyosatda
hech qanday bitimlar tuza olmasligi, ikki million rubl tovon
tolashi, Sirdaryoning ong sohilidagi yerlar - Namangan
va Chust Rossiya ixtiyoriga otganligi belgilangan edi.
Bu yerlarda tashkil qilingan Namangan bolimiga general
M.Skobelev boshliq etib tayinlanadi.
Nasriddinbek imzolagan shartnomadan norozi bolgan
aholi yana qozgolon kotardi. Polatxonning tarafdorlari
soni oshdi va buning natijasida u Nasriddinbekni siqib
chiqarib, hokimiyatni oz qoliga oldi.

Andijonga uyushtirilgan
hujum 

Polatxon qozgolonining kuchayib ketishidan xavotirga
tushgan mustamlakachi hukumat, ulami tor-mor qilish
uchun Andijonga hujum qildi. Chunki qozgolonchilaming
asosiy kuchlari shu yerda joylashgan edi.
General M. Skobelev boshchiligidagi hujum 1875-yil oktabr oyi boshida boshlandi.
Artilleriya tomonidan shahar kun davomida toplardan oqqa tutildi. Andijon
aholisi mudofaa janglariga jadal kirishdi. Shahar aholisi har
bir qarich yer uchun jon-jahdi bilan kurashdi. M. Skobelev
boshchiligidagi qoshinning dastlabki urinishlari jiddiy
qarshilikka uchradi. Shundan song podsho hukumati qo-
shinlari yolda uchragan barcha imorat va xonadonlarga
ot qoyib, shahami yongin ichida qoldirdi. Bundan tashqari,
shahar toxtovsiz ravishda artilleriyadan oqqa tutib
turildi. Bu shahar himoyachilarini ogir ahvolga solib
qoydi. Uch soat davom etgan betinim oqqa tutishdan
song, kechqurun podsho hukumati qoshinlari shaharga
yana hujum qildi. Lekin bu hujum ham natija bermadi.
Erta tongdan boshlab yana toplardan kun boyi oq
yogdirildi. Biroq shahar himoyachilarining qarshi hujumga otishi podsho qoshinlarini chekinishga majbur
qildi. Shahar 1876-yil yanvarda uyushtirilgan ikkinchi
hujum natijasida qiyinchilik bilan egallandi.

Namanganning
bosib olinishi

Rossiya imperiyasining general M. Skobelev boshchiligidagi
qoshinlari 1875-yil 18-oktabrda Namanganga joylashib,
K.P. Kaufman qomondonligi ostidagi harbiy kuchlarga
qoshildi. Mustamlakachi qoshinlarga qarshilik
harakatlari Namanganda bir oy davom etdi. Shahami ozod etish uchun atrofdagi
qishloqlardan qoshimcha kuchlar keldi. Shunga qaramasdan, podsho qoshinlari
tomonidan shahaming yarmi qolga kiritildi. Podsho hukumati harbiy qoshini uch
kun davomida shahar qalasida turdi. Ikki tomon ortasida janglar 1876-yil yanvar
oyi oxirigacha davom etdi. General M. Skobelev boshchiligidagi qoshin fevral oyiga
kelibgina harbiy qurol ustunligi bilan galabaga erishdi. Polatxon va uning tarafdorlari
qatl qilindi.
1876-yil 19-fevralda podsho hukumatining Qoqon xonligining tugatilganligi
togrisidagi farmoni e lon qilindi. Shu tariqa, Qoqon xonligi hududi omida Turkiston
general-gubematorligi tarkibiga kiruvchi Fargona viloyati tashkil qilindi. Viloyatga
Qoqon xonligini bosib olinishidagi harbiy yurishlarga rahbarlik qilgan general
M. Skobelev harbiy gubemator etib tayinlandi.

XIX asming ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining 0 rta Osiyoda olib borgan
istilochilik yurishlari natijasida Qoqon xonligi Buxoro va Xiva davlatlaridan farqli
ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Uning omida mahalliy aholining asrlar
davomida shakllangan ananaviy turmush tarziga mos mamuriy boshqaruv tizimi
va hududiy birliklari tugatilib, imperiya manfaatlariga mos keladigan, ayni paytda
mahalliy aholini boshqarishi uchun mustamlaka mamuriyatga qulay bolgan yangi
boshqaruv tizimi qaror topdi.
Fargona vodiysining boysundirilishi bilan Rossiya imperiyasining 0 rta
Osiyoga istilochilik yurishining uchinchi bosqichi (1873-1879) nihoyasiga yetdi.
Bu yurishlar natijasida 0 rta Osiyoning katta hududi bosib olinib, Rossiya imperiyasining
mustamlakasiga aylantirildi.

Turkmanlaming
boysundirilishi

0 rta Osiyoni bosib olishning tortinchi bosqichi Amudaryo
va Kapettog oraligidagi Qoraqum sarhadlaridagi turkmanlarga
qarshi qaratildi. 1879-yil iyulda Angliya Afgoniston
hududining bir qismini bosib olgandan song inglizlar uchun 0 rta Osiyoga yol ochildi.
Shuning uchun 1879-yil iyulda Krasnovodskdan I.Lazerev boshchiligidagi harbiy
qoshin turkmanlar yashaydigan hududlarga jo natildi. Bu yonalishdagi dastlabki
harakatlar natijasiz tugab, podsho hukumati qoshinlari maglubiyatga uchradi. Qoqon
xonligiga qarshi harbiy yurishlarda tajribasi katta bolgan general M. Skobelev boshchiligidagi
qoshin 1880-yil may oyida ikkinchi yurishni boshladi. Uch oy davom etgan
janglardan song qamalga olingan turkmanlar qalasi - Goktepa qolga olindi.
Buning natijasida istilo qilingan bu hududlami oz ichiga oluvchi, markazi Ashxabod
bolgan Kaspiyorti viloyati tashkil qilindi. Turkmanlami batamom boysundirilishi esa,
1885-yildagina amalga oshirildi.
Turkmanlaming asosiy qalasi boysundirilgandan song, 1881-yilda Rossiya va
Eron ortasidagi chegaralar belgilandi. Shu yili Sharqiy Turkistonning Ili olkasidagi
qozgolon podsho hukumati qoshinlari tomonidan bostirilishi bilan Rossiya va
Xitoy ortasidagi chegaralar ham belgilandi.
Shu harakatlar bilan Rossiya imperiyasining 0 rta Osiyo hududidagi istilochilik
yurishlarining tortinchi bosqichi (1880-1885) tugadi.
Shunday qilib, istilo qilingan hududlarda besh viloyat, yani Sirdaryo, Yettisuv,
Fargona, Samarqand va Kaspiyorti viloyatlari tashkil qilinib, ular Turkiston generalgubematorligi
tarkibiga kiritildi.
Rossiya imperiyasining XIX asr ortalaridan boshlab amalga oshirilgan harbiy
istilochilik yurishlari natijasida, Buxoro amirligi va Xiva xonligi imperiyaning
protektoratiga aylantirildi. Qoqon xonligi esa batamom tugatildi.

Maglubiyat sabablari
va oqibatlari


XIX asrning ikkinchi yarmida 0'rta Osiyo xalqlari rosiya 
imperiyasining harbiy yurishlariga qarshi mardonavor
kurash olib bordi. Keng xalq ommasi vatan mustaqilligi
va ozodligini mustamlakachilardan himoya qilish uchun qahramonlarcha jang qildi.
Lekin bu davrdagi ichki nizolar, ozaro urushlar, hukmdorlaming uzoqni kozlab

ish olib bormaganligi oxir-oqibat yurtning mustaqilligi yoqotilib, ozgalarga tobe
bolishga olib keldi.
0 rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishiga, Qoqon va Xiva
xonliklari hamda Buxoro amirligining maglubiyatga uchrashiga quyidagilar sabab
boldi: Birinchidan, Buxoro amirligi, Xiva va Qoqon xonliklari Rossiya imperiyasiga
nisbatan harbiy va iqtisodiy rivojlanish sohasida ancha orqada edi. Ayniqsa,
ulaming harbiy sohadagi ahvoli osha davrda jahon miqyosidagi taraqqiyot darajasidan
past bolgan. Xonliklaming tashqi siyosatda odilona siyosat olib bormaganliklari
oqibatida ulaming ozlari tashqi dunyodan ajralib qolgan edi. Tkkinchidan,
uchta davlat ortasida ozaro dostona munosabatlar, hamkorlik va birdamlik
yoq edi. Ulardagi siyosiy tizim, davlat boshqaruvi zamonaviy boshqaruvdan
uzoq bolib, orta asrlarga xos yakka hokimiyatchilikka, zoravonlikka asoslangan
edi. Buning oqibatida ichki ziddiyatlar kopayib, nizolar kuchaydi. 0 zaro urushlar,
taxt uchun kurashlar avj oldi. Uchinchidan, urush harakatlari vaqtida xonlar biri
ikkinchisiga yordam korsatmadi va oz tinchligini oylab befarq qarab turdi. Bu esa
har bir xonlikni alohida tor-mor etilishini yengillashtirdi. Shulaming barchasi Rossiya
imperiyasi hukumatiga qol keldi va vaziyatdan foydalanib mamlakatni mustamlakaga
aylantirdi.
