Ill 0'LIM

ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTONDAGI
MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATI

12-. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING
SIYOSIY-MAMURIY BOSHQARUV TIZIMI

Boshqaruvning
mustamlakachilik
tartiblari

Bosib olingan hududlarda imperiya hukmronligini omatish,
mustahkam omashib olish, istilo qilingan joylami
qoldan chiqarmaslik uchun, eng avvalo, mustamlakachilar
ozlariga mos boshqaruv tartiblarini ishlab chiqishi va uni
olkada joriy qilishi kerak edi. Mustamlakachilik siyosatini toliq amalga oshirilishida
boshqaruv tartiblari asosiy tayanch hisoblangan. Boshqaruv tartiblari istilochilik
yurishlari bilan birga, turli korinishlarda tashkil qilinib, tajriba-sinovlarda otkazilgan
holda ozgartirib borilgan.
Rossiya imperiyasining 0 rta Osiyoda olib borgan bosqinchilik siyosatining
davom ettirilishi natijasida mustamlakaga aylantirilgan hududlar kengayib borgan.
Bosib olingan hududlami boshqarish tartiblari va uning qanday bolishi kerakligi
masalasi juda kop hamda uzoq vaqt imperiya hukmron doiralarida turli soha vakillari
ishtirokida muhokama qilingan. Ushbu masalani hal qilishda ehtiyotkorlik
bilan uzoqni kozlab ish korish, hech nimada tavakkal qilmaslik tamoyiliga tayangan
holda ish olib borilgan. Turkiston general-gubematori S.M.Duxovskoy (1898-1901)
Turkiston olkasi boshqa olkalarga nisbatan tarixiy otmishi, etnografik xususiyatlarini
hisobga olgan holda alohida etibor berilishini talab qiladi, degan edi.
Podsho hukumati Toshkentni bosib olgandan song, 1865-yil 6-avgustida Aleksandr
II Turkiston viloyatini idora qilish togrisidagi Muvaqqat Nizomni tasdiqlaydi.
Boshqaruv harbiy zobitlar qoliga otadi. Ushbu nizomda boshqaruv tizimi
harbiy-xalq boshqaruvi nomi bilan gubemator qolida harbiy va fuqarolik ishlari
mujassamlashtiriladi. Viloyat bolimlarga bolinib, ulaming boshliqlari bir vaqtning
ozida harbiy komendant ham hisoblangan. Bolim boshliqlariga mahalliy aholi
ustidan nazorat qiluvchi mustamlakachi hukumat vakillaridan tayinlanadigan
boshqaruvchilar boysungan.
1908-1910-yillarda Turkiston olkasini podsho topshirigi bilan taftish qilgan
senator K.Palen ta kidlaganidek,  0 lkada eng kichik ahamiyatga ega bolgan boshqaruv
ham harbiy boshliqlar qolida bolgan. Mahalliy aholi vakillariga boshqaruv-

ning eng quyi bosqichidagi lavozimlar berilgan. Bularga volost boshliqlari (mingboshilar),
qishloq oqsoqollari, ovul boshliqlari, qozi, biy va ulaming yordamchilari kirgan.
General-gubematorlik devoni katta vakolatlarga ega bolgan asosiy ijrochi organ
hisoblangan. Rossiya imperiyasidagi hech bir gubemiyada bunday katta vakolatga
ega bolgan boshqaruv organi mavjud bolmagan. Turkiston olkasi mamuriyhududiy
jihatdan viloyatlarga bolinib, ulami oz qolida fuqarolik va harbiy hokimiyatni
birlashtirgan harbiy gubematorlar boshqargan. Viloyatlar uyezdlarga bolinib,
ular harbiy zobitlar boshqaruvida bolgan. Uyezdlar uchastkalarga, volostlarga,
qishloq va ovullarga bolingan. Uchastkalami uchastka pristavlari boshqargan. Rossiya
imperiyasi 0 rta Osiyoning bosib olingan hududlarida oz hukmronligini saqlab
qolish, uni mustahkamlashni birinchi darajali vazifa hisoblagani uchun dastlab
boshqaruv sohasida katta ozgarishlami amalga oshirmagan. Yuqori organlar nazoratida
bolgan mahalliy aholi vakillaridan iborat quyi boshqaruv organlari va soliq
tizimi saqlab qolingan. Quyi boshqaruvning saqlab qolinishiga asosiy sabab mahalliy
aholining ichki hayotiga dastlabki davrda keskin aralashish va aholining ananaviy
turmush tarziga katta ozgartirishlar kiritish salbiy oqibatlami keltirib chiqarishi
mumkin edi. Bundan tashqari, yangi bosib olingan yerlarda hali qarshilik va norozilik
harakatlari davom etayotganligi, boshqaruv tizimida faoliyat olib boruvchi odamlar
bolmagani, olka sharoitini toliq bilmasliklari dastlabki vaqtda mahalliy aholi
vakillarini quyi boshqaruvda ishtirok etishiga yol bergan. Quyi boshqaruv tizimining
saqlab qolinishi olka mamuriyatiga imperiya manfaatlari uchun xizmat qiladigan,
olkadagi sharoitlami yaxshi biladigan mahalliy aholi vakillaridan ozlariga eng
ishonchli bolgan kishilami topish muammosini kondalang qoyardi. Uni hal

qilishda imperiya hukumati Turkistondagi
hukmronlikning dastlabki vaqtidayoq ishlab
chiqilgan saylov tizimi yordam berdi.
Uyezdlar volostlarga, volostlar otroq
aholi yashaydigan hududlarda qishloqlarga,
chorvador aholi yashaydigan hududlar
esa ovullarga bolindi. Boshqaruv
tizimining quyi bosqichida volost boshlig
i, qishloq oqsoqoli, ovul boshligi, xalq
sudyalari va ulaming yordamchilari, ariq
oqsoqoli, mirob, onboshi, ellikboshilar
kabi lavozimlarda yerlik aholi vakillari ish 
olib borgan. 
1867-yilgi Nizom loyihasi asosida
otroq aholi bir bosqichli tizim shaklida, yani oqsoqolliklarga, chorvador aholi esa
ikki bosqichli tizim korinishidagi volost va ovullarga birlashtirilgan. Har bir oqsoqollik
100-200 xonadon, ovul 100-200 otov, har bir volost esa 1000-2000 otovdan
iborat holda tashkil qilinishi belgilangan.

Boshqaruv
tartiblarining
mustamlakachilik
xususiyatlari

0 rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi
bilan bir vaqtda uni kelgusida qanday boshqarish
va oz manfaatlari yolida foydalanish hal qilib borilgan.
Shunga kora, Turkiston olkasi bosib olingan davrdan
boshlab toliq mustamlaka sifatida boshqaruv tartiblariga
asoslangan mamuriy-hududiy birliklar va ulaming boshqaruv tartiblari joriy qilib
borilgan. Uning asosiy maqsadi mahalliy aholini qattiq nazoratda va tobelikda
ushlab turishga qaratilgan edi. Joriy qilingan boshqaruv tartiblari toliq ravishda
harbiy tartiblarga asoslanib, olkada imperiyaning siyosiy va iqtisodiy hukmronligini
omatishga qaratilgan edi.
Joriy etilgan mustamlaka boshqaruvi Turkiston olkasini tashqi dunyodan toliq
ajratib qoydi. 0 rta Osiyoda Rossiya imperiyasi hukumatining yana bir asosiy
maqsadi - bu imperiyaning markaziy rayonlaridan bu yerlarga aholini kochirib
keltirib joylashtirish bolgan. 0 lka mamuriyati kochirib keltirilgan aholiga
Boshqaruv
tartiblarining
mustamlakachilik
xususiyatlari

erkin yashashi va xavfsiz turmush kechirishi uchun yetarli imkoniyatlar yaratib
berishga harakat qildi. Kochirib keltirilganlar yerlar va kerakli mablaglar
bilan ta minlangan. Aholini kochirib keltirib joylashtirishdan yana bir maqsad bu
olkada mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda qoshimcha tayanch kuchlarga
ega bolish edi. Bu siyosat mahalliy aholini ruslashtirish imkoniyatlarini
kengaytirishga qaratilgan tadbir boldi.

Turkiston olkasining
mamuriy-hududiy
bolinishi va
boshqaruvi

0 rta Osiyoda bosib olingan hududlar mamuriy jihatdan
bolinib, ular toliq harbiy zobitlar qol ostida bolgan.
1877-yilda Toshkentda Shahar nizomi joriy etilgan bolib,
unga muvofiq shahar boshqaruvi Dumaga otgan edi. Duma
a zolarining 1/3 qismi Eski shahar qismidan, 2/3 qismi esa
Yangi shahar qismidan saylangan. Bunga kora, shahaming 80 ming mahalliy aholisidan
21 deputat, 3900 nafari asosan ruslardan iborat aholidan esa 48 deputat qatnashgan.
Shahar xojaligiga oid barcha ishlar Duma qolida bolgan. Dumaga rahbarlik
qiluvchi shaxs general-gubemator tavsiyasi bilan harbiy vazir tomonidan tasdiqlangan.
1886-yil 12-iyulda imperator Aleksandr III tomonidan yangi Turkiston olkasini
idora qilish togrisidagi Nizom tasdiqlandi. Mazkur Nizomning asosiy maqsadi
olkada mamuriy boshqaruvni mustahkamlash va yerdan foydalanish tartiblarini
ozgartirishdan iborat bolgan. Nizomga muvofiq Zarafshon okrugi Samarqand
viloyatiga aylantirildi. Xojand, Jizzax, Kattaqorgon, Samarqand uyezdlari uning
tarkibiga kiritildi. Amudaryo bolimining bir qismi Sirdaryo viloyatiga otkazildi.
Qurama uyezdining nomi Toshkent uyezdi deb ozgartirildi.
Turkiston general-gubematorligining umumiy hududi 1,7 million kv. km bolib,
aholisining soni 5,2 million kishidan iborat bolgan. 0 zbeklar va boshqa tub xalqlar
1897-yilda 5 millionga, 1911-yilda esa qariyb 6 millionga yetgan. Rus aholisining
umumiy soni ukrainlar va beloruslarni ham qoshib hisoblaganda 1897-yilda
197 ming kishini, 1911-yilda esa 400 ming kishini tashkil qildi. Podsho hukumati

hamisha kochirib keltirilganlar sonining ortib borishiga qaratilgan chora-tadbirlami
amalga oshirib bordi. Ular mustamlaka siyosatini amalga oshirishda tayanch bolib
xizmat qilishi lozim edi.
1886-yilgi Nizomga muvofiq Turkiston general-gubematorligining ma-
muriy boshqaruvi yangi idora - Turkiston general-gubematori Kengashi bilan
toldirilgan. Viloyat harbiy gubematorlari, general-gubemator devoni boshqaruvchisi,
Turkiston harbiy okrugi shtabi boshligi bu Kengashning doimiy azolari
bolishgan. Buxoroda esa Rossiya imperatorining siyosiy agentligi tasis etildi. Uning
ruxsatisiz Buxoro amiri tashqi va ichki siyosatda mustaqil ish olib bora olmagan.

