18-. TOSHKENTDA "VABO ISYONI"

Qo'zg'olonning
boshlanish
sabablari

1892-yilning mart oyida Afgonistonda vabo kasalligi tarqaldi.
Bahor faslining oxirlariga kelib bu kasallik Samarqand
viloyatining Jizzax uyezdida, 7-iyunda esa Toshkentda
ham qayd qilindi. Toshkent shahar mamuriyati
kasallikka qarshi tadbirlar qatorida shahardagi 12 ta qabristonni yopib
qoydi. Shu kasallikdan vafot etgan kishilar uchun shahardan chekka joyda
maxsus qabristonlar ochish vada qilindi. Lekin amalda shahardan tashqarida
faqat bitta qabriston ochildi. Sanitariya tadbirlari xalqqa ishonarli
qilib tushuntirilmadi. Bundan tashqari, shifokor-feldsherlar yetishmasligi
sababli bemorlami tekshirish kopincha uchinchi yo tortinchi kuni otkazilar
edi. Bu vaqtda aholi ortasida mustamlakachi mamurlar suvni, shifokorlar esa
bemorlami qasddan zaharlayotgani, murdalaming
qabrlardan chiqarib tashlanayotgani togrisidagi mishmish
gaplar tarqaldi.
Bunday vaziyat aholi orasida sarosimalik va
norozilik keltirib chiqardi. Bu vaqtda Toshkentning
Eski shahardagi xalqparvar, mustamlakachilarga
yoqmaydigan oqsoqoli Inogomxoja Umriyoxojayev
lavozimidan chetlashtirildi. Uning omiga tayinlangan
shaxs pora olishni kuchaytirish maqsadida
boshqa kasallik bilan ogrib vafot etganlami ham
vabo uchun ochilgan shahar chekkasidagi qabristonga
komishni buyurdi. Xalq bunga keskin
ravishda norozilik bildirdi. Bu holat qozgolon
boshlanishiga sabab boldi.
1892-yildagi norozilik harakatlarini keltirib chiqargan
asosiy sabab, birinchidan, mahalliy aholiga
nisbatan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan mustamlakachilik
jabr-zulmining tobora kuchayib borayotganligi; ikkinchidan, xalq ommasining
ogir ahvoli, hunarmand kosiblar va mardikorlaming ayovsiz ishlatilishi;
uchinchidan, istemol mahsulotlari narxlarining toxtovsiz oshib borishi, soliqlaming
kopligi; tortinchidan, amaldorlaming oz mansablarini suiistemol qilishi, poraxorligi
kabi holatlaming kopayib ketishi boldi.


Qo'zg'olonning
boshlanishi


Tarixda Vabo isyoni (yoki Toshotar voqeasi) deb
nom olgan qozgolon 1892-yilning 24-iyunida boshlandi.
Dastlab mahalliy aholining noinsof, poraxor amaldorlar
va sudxorlarga, hokimiyatni suiistemol qilish bilan ta-nilgan shahar bosh oqsoqoliga qarshi noroziligi
bilan boshlandi. Bu qozgolonchilar
asosan mardikorlar va hunarmand-kosiblardan
iborat edi.
Bu voqeani oz kozi bilan korgan zamondoshlardan
biri shunday yozgan edi:
Qozgolonchilaming maqsadi bolayotgan
kamsitishlami toxtatishga erishish edi. Olomon
shahar boshligi S.Putinsev huzuriga
chora korish togrisidagi talab bilan yolga
tushadi. Olomonda oqotar yoki zamonaviy
qurollar ham yoq bolib, ular taxminan 400
Qozgolonchilarning shahar kishi atrofida edi>>
hokimiga hujumi. Eski shahar oqsoqoli Muhammad Yoqub
olomondan qorqib ketib, shahar boshligi polkovnik S. Putinsev huzuriga yordam
sorab bekinishga urindi. Xalq S. Putinsevdan oqsoqolni ular ixtiyoriga berishni
talab qildi. S.Putinsev esa muzokara omiga kuch ishlatishni afzal kordi. Kuch
ishlatish togrisidagi buyruqdan keyin, sabr kosasi tolgan xalq uzoq oylab otirmay
hokimga hujum boshladi. Uning odamlarini tor-mor etib, ozini kaltaklashdi. Toshkent
oqsoqolining uyiga ot qoyishdi. S. Putinsev va uning mirshablarini dopposlagan
xaloyiq mahkamani ham ostin-ustun qildi. Qozgolonni bostirish uchun kazaklar
polki va bir rota askar chaqirildi.


Qo'zg'olon
bostirilgandan
keyingi
chora-tadbirlar


0 lka mamuriyatining norozilik harakatlarini shafqatsiz
usullar bilan bostirishi, qozgolon ishtirokchilarini ayovsiz
jazolashi mustamlakachi hukumatning asl yuzini
yaqqol korsatib berdi. Toshkentdagi qozgolon Turkiston
mustamlaka mamuriyatini jiddiy tashvishga soldi. U
hukumatga politsiya shtatini kopaytirish va jazo vakolatlarini yanada kengaytirish
haqida murojaat qildi. Sankt-Peterburg Turkiston general-gubematorining iltimosini
qondirib, olkada mirshablik holatini joriy etishga ruxsat berdi. Turkiston olkasida
1892-yil 18-iyundan kuchga kirgan Harbiy holatda deb elon qilingan joylar haqida
Qoida joriy etildi. Mustamlakachilar uchun keng vakolatlar berildi. Turkiston
general-gubematori kuchli muhofazada deb elon .
qilingan joylarda majlis-yiginlami tarqatish, savdosanoat
korxonalarini yopish, matbuot organlarini
taqiqlash, istalgan odamni surgun qilish, jarima solish
va boshqa huquqlami oldi. Favqulodda muhofazada
 deb elon qilingan joylarda esa butun hokimiyat
general-gubemator yoki u tayinlagan bosh noib
qoliga otdi.
Ushbu qozgolonning bostirilishida mustamlakachilar
oz manfaatlari yolida xalqning urf-odatlari, 
diniy etiqodi, milliy qadriyatlarini toptashdan ham 
qaytmasligini korsatdilar. Umuman olganda, mustam- kochalari.
lakachilar har qadamda ozlarini olkada hokim va
istilochi ekanliklarini mahalliy aholiga namoyish qildi.

