19-. ANDIJON QO'ZG'OLONI

Qo'zg'olonning
sabablari


XIX asming ikkinchi yarmida Turkistonda Rossiya imperiyasi
omatgan mustamlakachilik tuzumi mahalliy aholini
siyosiy huquqlardan mahrum etdi, milliy, diniy qadriyatlarini
tahqirladi, iqtisodini esa imperiya maqsadlariga boysundirib, xalqning turmushi,
moddiy ahvolini yomonlashtirib, qashshoqlanishiga olib keldi.
1886-yilgi Turkiston olkasini idora qilish togrisidagi Nizomga kora, olkada
mustamlaka siyosati va rejimi qonun hujjatlari asosida mustahkamlab qoyildi. Buning
natijasida olka aholisiga nisbatan jabr-zulm yanada kuchaydi. Ushbu Nizomning
oz oldiga qoygan asosiy maqsadi bu olkada yer masalasini mustamlakachilik
manfaatlariga moslashtirish bolgan. Nizom elon qilingandan song unda nazarda

tutilgan chora-tadbirlami amalga oshirishda mahalliy aholining milliy, diniy va
mahalliy xususiyatlari inobatga olinmadi.
Mazkur Nizom asosida podsho mamurlari mahalliy xalqqa tegishli
yerlaming katta qismini tortib oldi va ular asosida Rossiyadan chib kelganlar
uchun yer fondi tashkil etildi. Bunday siyosat yer masalasi juda nozik bolgan, aholi
zich joylashgan, ayniqsa, sugoriladigan ekin maydonlari kam bolgan Fargona
vodiysida mahalliy aholining ahvolini yomonlashtirib yuboradi. Bundan tashqari,
hududga aylantirilgan edi. Vodiyda paxta yetishtirishning kopaytirilishi sababli
galla, ozuqabop ekinlar maydoni va yaylovlaming qisqarishi, oziq-ovqat va
boshqa mahsulotlar narxini keskin oshirib yubordi.
1891-yilda Rossiyadan aholining Fargona viloyatiga koplab kochirib keltirilishi,
ulaming joylashtirilishi yer taqchil va aholi zich yashaydigan vodiyning
ahvolini nihoyatda yomonlashtirib yubordi. Shubhasiz, podsho hukumatining bun-
Podsho hukumati tomonidan olkadagi vaqf mulklari qisqartirildi. Vaqf mulklariga
tegishli yerlami tugatishga qaratilgan chora-tadbirlar esa vaqf yerlarini katta qismi
davlat mulkiga aylantirilishiga olib keldi. Bu olka hayotida, keng xalq ommasi
Fargona vodiysi asosan imperiyaning paxta xomashyosini yetishtirib beruvchi
day harakatlari mahalliy aholi noroziligini yanada ortib borishiga sabab boldi.
Mustamlakachi hukumat Turkiston olkasining barcha joylarida mahalliy aholining
milliy va diniy qadriyatlarini hisobga olmasdan, ularga qarshi siyosat olib bordi.
ortasida yuqori nufuzli din peshvolari, diniy muassasalar va talim maskanlarida ish
olib boradigan mutasaddilaming keskin noroziligini keltirib chiqardi.

Norozilik harakatlariga olka mamuriyatining
mahalliy xalq manfaatlaridan imperiya manfaatlarini
ustun qoyuvchi siyosat olib borishi, tub aholi yashash
sharoitlarining yomonligi, soliqlaming nihoyatda
kopligi, amaldorlaming poraxorligi va oz mansabini
suiistemol qilishlari, tolovlar hamda majburiyatlaming
ogirligi kabilar sabab boldi. Maorif, tibbiy
xizmat, obodonchilik ishlari qarovsiz bolib, ularga
hukumat tomonidan mablag ajratilmagan. Bunday
salbiy holatlar mahalliy xalqlaming mustamlakachilarga
nisbatan nafratini oshirib, ularga qarshi galayon
va qozgolonlar kotarishiga olib keldi.

Qo'zg'olonning
boshlanishi

Turkiston olkasida XIX asming oxirlarida bolib otgan
norozilik harakatlaridan biri bu - 1898-yildagi mahalliy
xalqlaming mustamlaka jabr-zulmiga qarshi qaratilgan
Andijon qozgoloni hisoblanadi. Bu qozgolon mahalliy aholining Turkistondagi
Rossiya imperiyasining hukmronligiga va uning mustamlakachilik siyosatiga qarshi
qaratilgan harakatlaridan biri sifatida bolib otdi. Unga vodiy aholisi orasida Dukchi
eshon nomini olgan Muhammad Ali (1846-1898) rahbarlik qildi. Dukchi eshon
mutaassib dindorlardan edi. U oddiy fizikaviy holatlardan foydalanib, sodda xalq
ortasida mojizalar korsatgan. Uni avliyo deb hisoblagan aholi qozgolonga
boshchilik qilishga undagan. 1898-yilning bahor faslida vodiyning turli
joylarida Muhammad Ali boshchiligida qozgolon bolishi haqida gaplar tarqaladi.
Bu voqea va Dukchi eshon togrisidagi malumotlardan mustamlakachi mamurlar
ham xabardor bolgan.
Mahalliy aholining mustamlakachilik jabr-zulmlariga qarshi norozilik harakatlarining
oshkora qozgolon korinishida boshlanib ketishiga 1898-yil 17-may kuni
Muhammad Ali oz odamlari orqali atrofdagi qishloqlarga xabar tarqatib, qozg
olon boshlash vaqti kelganligini elon qilishi sabab boldi. Shu kuni tunda
qozgolonchilar tomonidan Tojikqishloqdagi telegraf simlarining qirqib tashlanishi
bilan qozgolon boshlanib ketdi. Ular yolda uchragan Asaka pristavini oldirdilar.
Dukchi eshon boshchiligidagi qozgolonchilar ikkiga bolinib, ulaming biriga
Ziyovuddin maxsum boshchilik qildi. Qozgolonchilar Qutchi qishlogiga yetib
borganlarida ulaming safiga yana 200 kishi, Qoyli qishlogiga borganlarida esa
mingboshi Goyibnazar oz odamlari bilan qoshildi. Shundan keyin qozgolonchilar
Andijondagi harbiy kazarmaga hujum qildilar.

Qozgolonchilar bilan mustamlakachi
mamuriyat harbiy kuchlari ortasida roy
bergan toqnashuvdan keyin kuchlar va
harbiy qurol-aslahalar teng bolmaganligi
bois qozgolonchilar chekinishga majbur
boldilar. Bu toqnashuvda harbiy kazarma
jangchilaridan 22 tasi oldirildi, 22 tasi yarador
boldi. Qozgolonchilardan 11 tasi halok
boldi, 8 tasi yarador qilindi. Shaharda harbiylar
bilan qozgolonchilar ortasida roy
bergan ayovsiz otishmalar natijasida nafaqat
qozgolonchilar, balki, koplab tinch aholi
vakillari ham halok boldi.
Qozgolon boshlanganligi togrisidagi xabar olinishi bilan podsho hukumati
zudlik bilan chora korishga va uni bostirishga harakat qildi. Qozgolon Andijonda,
ayniqsa, ruslar yashaydigan Yangi shaharda vahima uygotdi. Mustamlakachi
amaldorlardan tortib to oddiy fuqarolargacha sarosimaga tushib, uylariga berkinib
oldilar. Hatto tumanboshi polkovnik Konshevskiy ham kochaga chiqmay oz uyidan
telefon orqali harbiy kuchlami chaqirdi. Harbiy kuchlar uch soat ichida Andijonga
yetib kelib, Yangi shaharda duch kelgan mahalliy aholini oqqa tutdilar. Buning
natijasida umuman qozgolonga aloqasi bolmagan yuzlab odamlar mustamlakachilar
oqidan nobud boldi.

Qo'zg'olonning
bostirilishi

Andijondagi 1898-yil qozgolonidan keyin podsho
Nikolay II Turkiston general-gubematori general-leytenant
A.Vrevskiyni lavozimidan chetlatib, uning vazifasini vaqtinchalik
Sirdaryo viloyati harbiy gubematori N. Korolkov zimmasiga yukladi.
U mustamlakachilik siyosatini ota qattiqqollik bilan amalga oshirish borasida
nafaqat olkada, balki imperiya hukmron doiralari orasida ham tanilgan
edi. Uning zimmasiga qozgolonchilami batamom yoq qilishga qaratilgan
jazo ekspeditsiyasiga shaxsan rahbarlik qilish ham topshirildi. N.Korolkov
1898-yil 20-may kuni qozgolon kotarilishining oldini olmaganligi
uchun Fargona viloyat harbiy gubematori va bir qancha amaldorlami lavozimidan
boshatdi.

Mustamlakachi hukumat qozgolonni batamom bostirish uchun, unda ishtirok
etganlami shafqatsiz jazoladi. Qozgolon bostirilgach, ikki ming kishi hibsga
olindi. Xalq koz ongida qozgolonchilar namoyishkorona jazolandi. Dukchi
eshon va uning yaqin safdoshlari sudsiz osib oldirildi. Manbalarga kora jami 380
kishi olim jazosiga mahkum qilindi. Ammo xalqning yanada gazablanishidan
xavfsiragan imperiya mamuriyati, xususan, harbiy vazir A. N. Kuropatkin Turkiston
general-gubematori S.M. Duxovskoyga olim jazosini kopaytirmaslik haqida
telegramma jo natdi. Unda olim jazosini katorga va qamoq jazosiga almashtirish
togrisida korsatma beriladi, lekin 22 kishiga berilgan olim jazosi oz kuchida
qoldi.
1898-yilda bolib otgan qozgolon mahalliy aholining oz jonlarini xavfga
qoyib mustamlakachilik zulmiga qarshi kurash olib borishlari mumkinligini
korsatdi. Ular qollariga qurol olib toptalgan haq-huquqlari, orzu-umidlari uchun
jang qildilar. Qozgolon izsiz ketmadi. U keng xalq ommasiga ozodlik uchun kurash
sari yol korsatdi va minglab odamlami mustamlakachilik jabr-zulmiga qarshi
faol kurashishga ilhomlantirdi.
1898-yilgi qozgolon garchi tor-mor etilgan bolsa-da, mahalliy xalqlaming
mustaqillik va ozodlik uchun kurashlarini toxtata olmadi. 0 lkaning turli hududlarida
norozilik harakatlari turli korinishlarda davom etdi. Qozgolon bolib otgandan
keyin bir yil otib, 1899-yil 20-iyunda Fargona vodiysida yana yangi qozgolon
boshlandi. Mustamlakachilikka qarshi qozgolonlar Turkiston olkasining deyarli
barcha hududlarida davom etdi. Turkiston olkasi Rossiya imperiyasi uchun eng
notinch, toxtovsiz norozilik harakatlari va qozgolon bolib turadigan hududga
aylanib qoldi.

Qo'zg'olonchilarning
xatolari

1898-yilda Andijonda boshlangan qozgolon ham 0lkaning
boshqa joylarida bolib otgan qozgolonlar singari
mustamlakachi hukumatning harbiy kuchlari tomonidan
bostirildi. Qurolsiz qozgolonchilar yaxshi qurollangan mustamlakachilarga qarshi
kurashlarda galaba qilishi amri mahol edi. Bu qozgolonni maglubiyatga olib kelgan
sabablardan biri, uning olka boylab keng yoyilib ketmaganligi va mahalliy
aholining barcha tabaqalari unda ishtirok etmaganligi boldi.
Qozgolonchilar mustamlakachilarga qarshi qaratilgan harakatlari bilan eng
avvalo olkadagi jabr-zulmga chek qoyilishiga erishmoqchi bolgan edilar. Qozgo-lonni tashkil qilishdan boshlab unga boshchilik qilishgacha qatiy tartib va intizom
yoqligi uning oz oldiga qoygan maqsadiga yetkazishga imkon bermadi. Qozgolon
kotarganlaming tarqoqligi, aniq reja ishlab chiqmaganligi, hamma bir vaqtda kotarilmaganligi
ularga pand berdi. Xususan, Ketmontepa va Kogartdagi odamlarga
boshchilik qilgan Chibil bolis Dukchi eshonga zudlik bilan qoshilish omiga
atrofida joylashgan mustamlakachilarga qarshi kurash olib borishga harakat qilib,
taktik xatoga yol qoydi. Aholining ayrim tabaqalari qozgolonga qorqqanidan,
bazilar qozgolon galaba qozonishiga ishonmagani uchun qoshilmadi.
Dukchi eshonning yetarli darajada tayyorlanmay, harbiy sohadan bexabar,
yaxshi qurollanmagan muridlari bilan ochiqchasiga qozgolon kotarganligi mustamlakachilaming
qozgolonni osonlik bilan bostirishiga imkon berdi. 0 lkada
hukmron bolib olgan mustamlakachi hukumat qozgolonni bostirishga erishdi.
Andijonda kotarilgan qozgolon nafaqat Turkiston olkasi mamuriyatini, balki
Rossiya imperiyasi hukumatini ham qattiq xavotirga solib qoyadi. Qozgolondan
keyin olkaning har bir hududida norozilik kayfiyatidagi barcha aholini qattiq nazoratda
ushlab turishga qaratilgan choralar korildi. Har qanday norozilik korinishdagi
harakatlami ayovsiz bostirishga kirishildi.

