20-. MILLIY-OZODLIK HARAKATLARINING AHAMIYATI

XIX asr oxiridagi
qo'zg'olonlarning
umumiy xususiyatlari

XIX asming ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlari
Turkiston olkasining podsho hukumati tomonidan istilochilik
yoli bilan bosib olinganligini yana bir karra isbotladi.
Istilo qilingan hududlar imperiyaning tarkibiga mustamlaka
sifatida kiritilib, bu yerlarda imperiyaning siyosiy, iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini
birinchi oringa qoydi. 0 lka arzon xomashyo bazasiga, Rossiyada tayyorlangan
mahsulotlar uchun tayyor bozorga, uning aholisi esa arzon ishchi kuchiga aylandi.
XIX asming ikkinchi yarmida Turkiston olkasida olib borilgan milliy-ozodlik
harakatlari mahalliy aholining turli korinishlardagi chiqishlarida oz aksini topdi.
Bularga asosiy sabab soliq va majburiyatlaming ogirligi, mahalliy boshqaruv
vakillarining sotqinlarcha podsho mamurlariga xizmat qilishi, Rossiya olkalaridan
kochirib keltirilgan aholiga yangi ekin maydonlarining bolib berilishi, narxnavolaming
oshib ketganligi, turmush sharoitlarining yomonligi kabi holatlar tufayli
roy berdi. Bundan tashqari, mahalliy aholi uchun tibbiy xizmat korsatishning
yoqligi, yangi ishlab chiqarish va texnologiyalaming faqat imperiya manfaatlariga
xizmat qilishi ham tub joy aholi vakillarining ommaviy ravishdagi norozilik chiqishlarida
ishtirok etishiga olib kelgan edi.
XIX asming ortalaridan boshlangan milliy-ozodlik harakatlari olkaning turli
hududlarida toxtovsiz tarzda davom etdi.
Bu davrdagi bolib otgan milliy-ozodlik harakatlarining aksariyati olkaning
malum bir hududlarida bolib otgan bolsa-da, uning aks sadosi butun olka boylab
tarqaldi. Har bir qozgolon boshqa joylarda ham norozilik chiqishlarining kotarilishiga
hamda u yerdagi aholini ozodlik uchun mustamlakachilarga qarshi kurash
olib borishiga ruhan tasir korsatdi.
Qozgolonlar bostirilgani bilan uning ishtirokchilari olkaning turli hududlariga
qochib borib, oz harakatlarini davom ettirdilar.

Qo'zg'olonlarning
ahamiyati

XIX asming ikkinchi yarmida bolgan milliy-ozodlik
harakatlari da olka xalqlarining deyarli barchasidan
vakillar ishtirok etganligi bilan ahamiyatga ega. Shu
bilan birga, qozgolonlarda aholining turli tabaqa
vakillari yani, dehqonlar, hunarmandlar, din ulamolari, qishloq oqsoqollari,
mingboshilar, qozilar va hatto katta mulk egalari, savdogarlar ishtirok
etganlar.
Bu qozgolonlarda podsho hukumati olka tub aholisining mustaqillik va ozodlik
yolidan qaytmasligini, har qanday jabr-zulm, kuchli nazorat va qattiq jazolar
ulami ezgu niyatlaridan chekintirmasligini tushunib yetdi. Mustamlakachi hukumat olkani qoldan chiqarmaslik uchun ehtiyotkor va vazmin siyosat olib borish kerakligini
anglab, kelgusida qozgolonlar kotarilmasligi uchun har tomonlama ish
korishga harakat qildi.
XIX asming ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlari vatanimiz
tarixida milliy mustaqillik va ozodlik kurashi sifatida muhim orin tutadi. Bu
davrdagi milliy-ozodlik harakatlari Polatxon, Qurbonjon dodhoh, Yetimxon,
Darvishxon, Muhammad Ali eshon singari kishilar boshchiligida bolib otdi.
XIX asming ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlarida Turkiston aholisining
siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va milliy-ozodlik uchun kurashlari ozaro birlashgan
holda sodir boldi.
Xulosa qilib aytganda, XIX asming ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlari
olka aholisining ijtimoiy holati, milliy kelib chiqishidan qati nazar, vatan mustaqilligi,
yurt ozodligi, xalq erkinligi barchaning umumiy maqsadi ekanligini anglatadi.
Qozgolonlar xarakteriga kora milliy-ozodlik korinishida yuz berdi, chunki
bu qozgolonlaming asosiy kuchi keng xalq ommasi bolib, ular mustamlakachilik
tartiblariga qarshi mardonavor kurash olib bordi. Ular yurtning haqiqiy fidoyi farzandlari
ekanliklarini amalda isbotladilar va jasoratlari bilan Vatan tarixi sahifalaridan
munosib orin egalladilar.