22-. SOLIQ VA MAJBURIYATLAR.
XALQ QO'ZGOLONLARI

Soliq va majburiyat
turlari

Qoraqalpoqlar ham Xiva xonligining fuqarolari singari
osha davrdagi xonlikda mavjud soliqlami tolab, majburiyatlami
bajarganlar. Aholidan yer soligi - solgut,
ruhoniylar foydasiga - ushr soligi undirilgan. Urush
paytlarida qoraqalpoqlar ham qozon puli soligini tolar edilar.
Chorvachilik bilan shugullanuvchi har bir oila chorva mollarining qirqdan bir
qismini zakot soligi tariqasida tolagan. XIX asming ikkinchi yarmida aholidan
40 bosh qoramol uchun pul hisobida 9 som, 40 bosh qoy va echki uchun 2 som
50 tiyin pul miqdorida zakot olingan.
Soliqlami tolashdan tashqari qoraqalpoqlar kopincha soliqlardan og

boladigan turli majburiyatlami ham bajarganlar.
Majburiyatlardan eng ogiri bu
har oiladan bitta erkak kishining 12 kun
davomida ariq qazish ishlarida qatnashishi
edi. Majburiyatlaming butun ogirligi urug
jamoasining oddiy azolari zimmasiga tushardi.
Urush holatlarida aholining majburiy
harbiy xizmatga chaqirilishi ham
asosiy majburiyatlardan biri edi. Bunda har
bir jamoa 1000 tadan 2000 tagacha askar
berishlari lozim bolgan. Askar yetkazib
bera olmagan jamoalar qoshimcha soliq
tolagan. Safarbarlik paytida bunday jamoalardan
180 ming somdan 250 ming
somgacha pul yigilgan. Jang harakatlari
davomida qoraqalpoqlar orasidan koplab 
bahodir jangchilar yetishib chiqqan va ular
xonning iltifotiga sazovor bolgan.

Xalq
qo'zg'olonlari

Xiva xoni Muhammad Aminxon (1845-1855) hukmronligining
oxirlarida Rossiya imperiyasining 0 rta Osiyoga
harbiy tahdidi kuchayib ketdi. Ular turkman sardorlari
bilan qoraqalpoq oqsoqol va biylarini Xiva xoniga qarshi qoyib, xonlikni parokandalikka
uchratishga urindilar. Buning ustiga osha vaqtda Xiva xonligi bilan Buxoro
amirligi ortasida hududiy nizolar ham mavjud edi. Xiva xoni mudofaani kuchaytirish
choralarini kordi. Bu koplab xarajatlami talab qilardi. Boshab qolayotgan
xazinani toldirish uchun aholiga solinadigan soliqlar miqdorini oshirib borardi.
Rossiya imperiyasi ozbek, turkman, qirgiz, qozoq hamda qoraqalpoq xalqlarini birbiriga
qarshi qoyib, hatto turkman, qoraqalpoq, qirgiz, qozoq urug boshliqlarini
katta pul evaziga sotib olish siyosatini ham yurgizgan.
Bu jarayonlar natijasida, 1855-yil qoraqalpoqlaming qoldovli qabilasidan
bolgan Emazarbiy boshchiligidagi qozgolon boshlanadi. Qoraqalpoqlar bundan
buyon Xiva xonligiga boysunmasligini elon qiladilar. Emazarbiy Rossiya tasirida
bolgan qozoq urug boshliqlaridan biri Zarliqni xon qilib kotarish va natijada

imperiya tobeligiga otishga intilardi.
Rossiya imperiyasi xuddi mana shu
qabiladagi qozgolon va xatti-harakatlami
nafaqat pul-mablaglar bilan, balki
harbiy yordam yuborish bilan ham qollab-
quvvatlashga uringan.
1856-yili Said Muhammadxon
Xiva taxtiga otirgach, Emazarbiy qozg
olonini bostirish uchun katta qoshin
yuboradi. Xivadan yuborilgan yasovul- boshi Muhammadniyoz Emazarbiy
qozgolonini tor-mor etish uchun otlandi.
Buni eshitgan Emazarbiy ozi qurdirgan Qozoqdaryo qorgoniga joylashib
olib, mudofaa jangiga tayyorgarlik kordi.
Katta qoshinning qamal qilishga kirishganligini korgan qozgolonchilar orasida
kelishmovchilik chiqadi va Emazarbiy otib tashlanadi. Uni oxirigacha qollabquvvatlashga
ahd qilgan guruhlar esa maxfiy yollar orqali qaladan chiqib, 1853-yili
Rossiya qoshinlari tomonidan bosib olingan Oqmachit qalasidan panoh topishadi.
Ular podsho hukumatidan qoraqalpoqlami Rossiya imperiyasi fuqaroligiga otkazilishini
sorab murojaat qildilar. Butun qoraqalpoq xalqi nomidan gapirish huquqiga
ega bolmagan ayrim oqsoqol yoki biylaming murojaati Rossiya tashqi ishlar va
harbiy vazirliklari tomonidan borttirilib, Rossiyaga butun turkiy qabilalar ozlarini
qoshib olishni sorab murojaat qilayotirlar, ular na Xiva, na Qoqon xonlari tarkibida
bolishni istashmayapti, degan bahonada oz xatti-harakatlarini oqlashga urindilar.
1858-1859-yillarda qoraqalpoq urugMaridan ayrimlari yana qozgolon kotaradilar.
Qongirot shahri qozgolon markaziga aylandi. Xiva xoni qozgolonchilami
shafqatsiz jazolash va tor-mor keltirishni turkman
jangovar kuchlari boshligi Otamurodxonga topshirdi. Natijada qozgolon ayovsiz bostirilib, uning markazi - Qongirot shahri vayron etiladi.
Kopchilik qoraqalpoqlar Rossiya imperiyasi tarkibiga
qoshilishni istamay jondosh va qondosh turkiy xalq -
ozbeklar bilan birgalikda yashash ahamiyatini yaxshi
tushunar edilar. Kelib chiqishi azaldan bir bolgan ushbu
xalqlarda yagona turkiy zaminda birga yashash istagi ustunlik
qilardi.
Podsho hukumati tomonidan Xiva xonligi protektoratga
aylantirilgandan song, Amudaryo bolimidagi qoraqalpoq

larga nisbatan jabr-zulm kuchaydi. Biybozor va Nukus volostida mustamlakachilarga
qarshi Bobo Goklan boshchiligida xalq qozgoloni jiddiy tus olib, qariyb
on yil (1881-1891) davom etdi.
Dehqonlaming ahvoli ogirlashishi oqibatida 1900-yil Nukus volosti va Qong
irot bekligida norozilik harakatlari amalga oshirildi. Bunday harakatlar mustamlakachi
hukumat tomonidan ayovsiz bostirildi.