26-. JADIDLAR: DASTURIY MAQSAD VA VAZIFALAR

Jadidlaming
asosiy g'oyalari

0 rta Osiyoda taraqqiyparvarlar rivojlangan jamiyat yaratishdek
oz goyalarini amalga oshirishda mutaassiblik,
loqaydlik, qoloqlikka qarshi kurash olib borishga alohida
ahamiyat berganlar. Ular bu vazifalami amalga oshirishda quyidagi yonalishlami
ustuvor deb hisoblaganlar: olkada yangi usul maktablari tarmogini kengaytirish,
qobiliyatli yoshlami chet elga oqishga yuborish, turli marifiy jamiyatlar va teatr
truppalari tuzish, gazeta va jumallar chop etish, xalqning ijtimoiy-siyosiy va madaniy
ongini yuksaltirish yoli bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish edi.
Ilgor milliy ziyolilar faoliyatining muhim yonalishi yangi usul maktablari
tarmogini kengaytirish edi. Bu maktablar bolalaming tez va oson savodxon
bolishlarini taminlabgina qolmay, balki ularda fanatizm va konservatizmdan xoli
bolgan yangi dunyoqarashning shakllanishiga ham xizmat qilar edi.
Ular ham Sharq, ham Garb madaniyati yutuqlarini egallashga intildilar, oqidilar
va ozgalami ham shunga davat etdilar. Marifatparvarlar xorijga chiqib, turli mamlakatlardagi
madaniyat va talim taraqqiyoti darajasini kora oldilar, ulami solishtirdilar
va bu zehnli yoshlarda jahon taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga keltirish istagi paydo
boldi. Natijada, jadidlaming diqqat markaziga birinchi bosqichda talimni isloh etish
vazifasi qoyildi.
Yangi usul maktablarida talim jarayonida Yevropa standartlari mezon qilib olingan
edi. Arifmetika, tarix, geografiya, tabiatshunoslik asoslari singari fanlar bilan bir
qatorda islom talimoti asoslarini organishga ham katta etibor berilgan.
Yangi darsliklar yaratish masalasi juda dolzarb bolib turar edi. Dastlabki paytlarda
Turkistondagi yangi usul maktablarining kopchiligida Qozon va Orenburgda nashr
etilgan darslik va oquv qollanmalaridan foydalanildi.
Toshkent, Buxoro, Samarqand, Andijon, Qoqon, Xiva shaharlari jadidchilik harakati
markaziga aylandi. Bu shaharlarda ochilgan madaniy-marifiy yonalishdagi jamiyat
va uyushmalar Turkistonda jadidchilikning keng yoyilishiga olib keldi.
Jadidlaming marifatparvarlik faoliyati faqatgina maktablarda emas, balki matbuotchilik
faoliyati, jumladan, gazetalaming koplab vujudga kelishida ham korindi.
1906-yilda Ismoil Obidovning muharrirligida Taraqqiy, shu yili Munavvar Qori

muharrirligida Xurshid, 1907-1908-yillarida Abdulla Avloniy muharrirligida
Shuhrat, Ahmadjon Bektemirov muharrirligida Osiyo gazetalari chop etildi.
Marifatchilikning yangi tolqinida 1913-1915-yillarda Samarqand, Sadoi
Turkiston, Sadoi Fargona, 1 bayrogi, Kengash, Ulug Turkiston, Turon
 gazetalari,  jumali, 1917-yilda esa Hurriyat, Fargona sahifasi kabi
ommaviy axborot vositalari ham paydo boldi.
Jadidlar oz nashrlarida jahonda va Turkiston hududida roy berayotgan voqealar
haqida malumotlar berib borishdi. Ular bu orqali oz goyalari mazmunini va ulami
keng yoyish zarur ekanligini korsatdilar.
Marifatparvarlar yangi usul maktablarining Turkistonda milliy kadrlar tayyorlash,
yosh avlodni oqitishdagi ahamiyatini korsatib berdilar. Agar XX asr oxirida
0 rta Osiyoda yangi usuldagi maktablar sanoqli bolgan bolsa, 1911-yilga kelib ularning
soni 63 taga, oquvchilaming soni 4106 taga yetdi. 1910-yilda Toshkentning
ozida 24 ta jadid maktabi faoliyat korsatib, ularda 1740 ta bola oqigan. 1917-yilga
kelib olkada 100 ga yaqin yangi usuldagi maktablar mavjud edi.
Taraqqiyparvarlaming qarashlarida xotin-qizlar talimi masalasi alohida
orin tutgan. Jadidlar islom marifatli bolishni istagan ayollarga tosqinlik qilmaydi,
deb takidladilar. Islom ilm organishni erkaklarga ham, ayollarga ham farz deb hisoblashidan
kelib chiqqan holda, jadidlar ogil va qiz bolalami birga oqitishda tashabbuskor
boldilar.
Jadidchilik harakati namoyandalarining olkadagi asosiy faoliyatlari marifatparvarlikdan
boshlangan bolsa-da, ulaming tasiri Turkiston xalqlarining milliyozodlik
harakatlarida goyaviy rahnamolari sifatida muhim orin tutdi.

