IX  0'LI

MUSTAMLAKA SHAROITIDA TURKISTONDA
MADANIY HAYOT


38-. TA'LIM TIZIMI. MATBUOT

An'anaviy ta'lim
muassasalari

XIX asming ikkinchi yarmi va XX asming boshlarida
Turkiston olkasida uzoq tarixiy davr mobaynida shakllanib
rivojlangan talim tizimi davom etdi. XIX asming
ortalaridan boshlangan istilochilik yurishlari natijasida
mustamlakaga aylangan Turkistonda mahalliy aholining ananaviy talim tizimida
ozgarishlar yuz bera boshladi. 0 lkaning boshqa sohalari singari talim tizimida
ham mustamlakachi hukumatning manfaatlarini aks ettiruvchi siyosat yurgizildi.
Bu eng avvalo, mahalliy aholini ruslashtirish maqsadida tashkil qilingan rus-tuzem
maktablarining ochilishi va ulaming sonini jadal suratlarda kopaytirib borganligida
korishimiz mumkin.
Mustamlaka davrigacha Turkistonda ananaviy talim tizimi islom dini qoidalari
asosida tashkil qilingan bolib, maktab va madrasalarda diniy talim bilan birga
dunyoviy fanlar ham oqitilgan. Boshlangich talim maktablarda 5-6 yil davomida
oqitilib, arab alifbosi, harflaming oqilishi, talaffuzi orgatilgan. Keyingi bosqichda
Quron suralari va oyatlaridan iborat bolgan Haftiyak (yani Quroni karimning
yettidan biri) kitobi oqitilgan. Song musulmonchilik ananalari aks etgan Chor
kitob (tort kitob), undan keyin Sofi
Olloyoming Risolayi aziza, Sabotul ojizin
 kitoblari oqitilgan. Bu kitoblar asosan
oquvchilar tomonidan yod olingan. Sofi
Olloyor asari sheriy tarzda yozilgan bolib,
unda avliyolar, paygambarlar hayoti haqidagi
malumotlar aks etgan. 0 quvchilar nafaqat
ozbek tilidagi, balki fors shoiri Hofizning
Xoja Hofiz devonini ham organishgan.
Oliy talim madrasalarda berilib, unda
diniy-huquqiy bilimga ega bolgan mutaxassis

tayyorlangan. Madrasalami bitiruvchilaridan islom qoidalari, shariat ahkomlari,
Quroni karim oyatlari va suralaming sharhlarini toliq ozlashtirish talab qilingan.
Qorixonalarda Quroni karim yod olingan. Ayollar alohida oqitilib, ularga Quroni
karim, oila masalalari, odob-axloq va tarbiyadan saboq beruvchi otinlar talim berganlar.
Mustamlaka davrida eski maktablar saqlanib qolgan, ammo bu maktablar
hukumat etiboridan chetda qolib, ularga hech qanday mablag ajratilmagan.

Rus-tuzem
maktablari

Rossiya imperiyasining turli gubemiyalaridan Turkistonga
kochirib keltirilganlaming bolalariga talim berish
orqali, mamuriyat vakillari bilan mahalliy aholi ortasida
vositachilik qiladigan tarjimonlami tayyorlash kozda
tutilgan. Shu bilan birga, bu maktablar orqali tub joy aholisi ortasida rus madaniyatini
keng yoyishga xizmat qiladigan talim tizimini yaratishga harakat qilindi.
Bu vazifani bajarishga Turkiston general-gubematori G.Rozenbax (1884-1889) astoydil
kirishdi. U boshlangich maktablar, rus-tuzem maktablari tarmogini yaratish
loyihasini ishlab chiqdi. Birinchi rus-tuzem maktabi 1884-yilda Toshkentda Saidg
ani Saidazimboy uyida ochiladi. Undan omak olib, boshqa davlatmand kishilar
ham oz uylarida shunday maktablami ocha boshladilar. Dastlab bu maktablarga
mahalliy savdogar va ishbilarmonlar oz farzandlarini oqishga berishgan.
1911-yilga kelib bunday maktablaming soni 89 taga yetadi. Ammo bu maktablardagi
oqitish usullari va darajasi Rossiyaning ozidagi maktablar bilan taqqoslanganda
ancha sayoz bolgan. Rus-tuzem maktablarida oquv kuni ikki qismdan iborat
bolib, dastlabki mashgulotlami rus oqituvchisi (oquv, yozuv, hisob), ikkinchi
qismidagi mashgulotlami mahalliy oqituvchi olib borar edi. 1896-yilda Toshkentda
birinchi gimnaziya ochilib, unda zamonaviy fanlar, boshqa tillar va kundalik
turmushda zarur boladigan bilimlar oqitilgan.

Yangi usul
maktablari

Bu davrda olkadagi mahalliy ziyolilar, jadidchilik harakatining
namoyandalari tomonidan milliy madaniyat, diniy
etiqod, mahalliy ananalar va odatlar asosidagi yangi
maktablar ochilgan edi. Bunday yangi usuldagi jadid maktablarida
tarix, matematika, geografiya, ona tili kabi fanlar ham oqitilgan. Yangi
usul maktablarining diniy maktab va madrasalardan yana bir farqi shunda bolganki,
unda nafaqat islom dini va tarixi, balki mahalliy - turkiy xalqlar tarixi, Turon
tarixi boyicha ham talim berilgan. Turkistonda dastlab jadid maktablari Buxoro,
Toshkent, Qoqon, Andijon, Xiva kabi shaharlarda ochilgan edi.
Yangi usul maktablari jadidchilik harakati, uning
namoyandalari faoliyatlari bilan birga mahalliy aholining
umummilliy goyalari, ozbek xalqining milliy manaviy
birligini mustahkamlashga xizmat qildi.
Jadid maktablarining talim tizimida oquvchilarga
vatanga muhabbat, milliy davlatchilik, milliy madaniyat,
xalq birligi oldida masuliyatini his qilish, yurt ravnaqi
uchun mehnat qilishga va kurashishga chorlovchi goyalar
singdirildi.
Jadidlaming yangi usul maktablaridan zamonasining
yetuk olimlari, adabiyotshunoslari, rassomlari, shoirlari,
sanatkorlari, maorif sohasi mutaxassislari yetishib chiqdi.
Jumladan, shoir akademik Gafur Gulom, shoir va
dramaturg Uygun, Oybek kabi davlat va madaniyat arboblarini korsatish
mumkin.

Mustamlakachi
hukumatning yangi
usul maktablariga
qarshi kurashi

Jadidlaming yangi usul maktablaridagi milliy goyalarga
asoslangan talim berishi olkada hukmron bolgan mustamlakachi
hukumat tomonidan kuzatuv va nazoratda
bolgan. Mamuriyat jadidlaming talim tizimida olib
borayotgan faoliyati olkada mustamlakachilik siyosatiga
jiddiy qarshilik korsata oladigan harakatlantiruvchi kuch ekanligini angladi va ularning
faoliyatiga ochiqdan ochiq qarshilik korsata boshladi.
Jadidlar faoliyati qattiq taqibga olindi. Har qanday yol bilan bolsa ham yangi
usul maktablari faoliyatiga zarba berishga harakat qilindi. 0 lkada mamuriyat
tomonidan chiqariladigan matbuot sahifalarida yangi usul maktablari tanqid etilib,
ulaming faoliyatiga notogri baho berilgan maqolalar elon qilindi. Dastlab jadid
maktablarida turk va fors adabiyotlaridan foydalanish taqiqlab qoyildi.
0 quv adabiyotlari nashrlariga senzura joriy qilindi. Mustamlakachi hukumatning
jadidlarga qarshi kurashiga mahalliy mutaassib dindor-ruhoniylar komaklash-
dilar. Ayniqsa, yangi usul maktablariga mamuriyat vakillari va ayrim din peshvolari
qarshi turgan.
Yangi usul maktablariga qarshi podsho hukumatining tazyiqi natijasida 1911-
yilda 50 ga yaqin jadid maktablari yopib qoyildi. Jadid maktablarini ochish tashabbuskorlari
qattiq nazorat ostiga olindi. 1913-yilga kelib, Buxoro amirligida barcha
jadid maktablari yopildi.

Matbuot va
jurnalistika

1870-yildan boshlab Turkiston general-gubematorligining
rasmiy nashri -   va uning
ozbek tilidagi ilovasi Turkiston viloyatining gazeti muntazam
chiqib turdi. Uning muharriri mustamlakachilik tuzumining targibotchisi
N. Ostroumov edi.
1906-yilda Ismoil Obidov muharrirligida ilk bor ozbek milliy gazetasi Taraqqiy
 nashr etildi. Gazetaning birinchi soni chiqqan sana, yani 27-iyun hozirda 0 zbekistonda
Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni sifatida nishonlanadi.
Jadidchilik harakati namoyandalari talim tizimi bilan birga matbuotchilik sohasida
ham katta ishlami amalga oshirdilar. Podsho hukumatining mahalliy talim va
matbuotga qarshi kurashi natijasida 1905-1907-yillarda Ismoil Obidov muharrirligida
chiqarilgan Taraqqiy, Shuhrat, Xurshid gazetalari yopib qoyildi. Shunga
qaramasdan, 1913-yilda , 1915-yilda esa Al-izoh jumali nashr etildi.
Bu davrdagi nashrlar orasida Sadoyi Turkiston, Sadoyi Fargona gazetalarining
milliy ozlikni anglashdagi xizmatlari katta boldi. Uning ikki yillik (1914-1915)
faoliyati davomida milliy ziyolilaming vatanparvar qatlamlari tomonidan millat
ozodligi va ravnaqini tarannum etuvchi, xurofot kabi eski aqidaparastlikni qoralovchi
koplab maqolalar elon qilindi.
