II O'LI

ROSSIYA IMPERIYASINING 0'RTA OSIYONI BOSIB OLISHI

BoMimni o'rganish natijasida:
> 0 rta Osiyo bilan Rossiya imperiyasining (Chor Rossiyasi) ozaro munosabatlari;
> Rossiya imperiyasi tomonidan 0 rta Osiyoni bosib olinishining asosiy maqsadlari;
> 0 rta Osiyoga Rossiya imperiyasining istilochilik yurishlari va ulaming bosqichlari;
> harbiy istilochilik yurishlariga qarshi kurashlar;
> 0 rta Osiyoda Rossiya imperiyasi hukmronligining omatilishi va mustamlakachilik
siyosatining olib borilishi haqida bilib olasiz.


6-. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN 0'RTA OSIYONI BOSIB
OLISH UCHUN ISTILOCHILIK HARAKATLARINING BOSHLANISHI

Bosib olish uchun
tayyorgarlik

Rossiya imperiyasi tashqi siyosatida oz chegaralarini
sharqqa tomon kengaytirish uchun dastlab Buxoro amirligi,
Xiva va Qoqon xonliklari bilan har tomonlama aloqalar
omatishga harakat qildi. Bunda, eng avvalo, xonliklar togrisida koproq malumotlar
toplash maqsadida oz elchilarini bu yerlarga jo natdi. Pyotr I hukmronligi davridayoq
Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi harbiy ekspeditsiya jo natilgan
edi. Ammo bu ekspeditsiya muvaffaqiyatsizlikka uchragandan song podsho
hukumati harbiy istehkomlar qurishga kirishdi. 1718-yilda Irtish daryosi sohilida
shunday istehkomlardan yettitasi qurib bitkazildi.
Sayyoh, savdogar, elchilar sifatida yuborilgan aygoqchilar tomonidan 0 rta
Osiyoning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va harbiy ahvoli, suv va quruqlikdagi yollari
togrisida malumotlar yigib borildi. XIX asrda Rossiya imperiyasining sanoat
xomashyosiga bolgan ehtiyojining ortishi, ishlab chiqarilgan mahsulotlari uchun
qoshimcha istemol bozorlarining zarurligi, toqimachilik sanoati uchun arzon paxta
tolasi yetkazib beradigan hududga ega bolish muammolari 0 rta Osiyoni bosib
olinishini yanada tezlashtirdi. Shuning uchun XIX asming ortalarida bu hududni bosib
olish Rossiya imperiyasining birinchi navbatdagi vazifasiga aylandi. Bundan tashqari, xalqaro doirada ingliz tovarlarining
0 rta Osiyoga kirib kelishi, Angliyaning
bu hududga nisbatan qiziqishining ortib
borishi Rossiya imperiyasi hukumatining
istilochilik harakatlarini yanada
tezlashtirdi. Buyuk Britaniyaning Ost-
Indiya kompaniyasi XIX asrdan boshlab
strategik ahamiyatga ega bolgan xonliklaming
tabiiy boyliklari, xomashyo
mahsulotlariga qiziqishi ortib bordi.
0 rta Osiyoga 1825-yilda M.Murkroft
Angliya bilan aloqalami yolga qoyish
uchun yuboriladi. U Buxoroga kelib, qaytib ketayotganda ikki hamrohi bilan halok
boladi. 1832-yilda Buxoroga A.Byoms, 1844-yilda mayor I.Volf, 1843-yilda Xiva
va Buxoroga kapitan J.Abbot yuborilgan.
0 rta Osiyo davlatlariga harbiy sohada yordam berish va ularga Rossiya
imperiyasiga qarshi harbiy ittifoq tuzish taklifi bilan Buxoroga kelgan Angliyaning
Ost-Indiya kompaniyasi vakillari Ch.Stoddart va A.Konnoli 1842-yilda amir tomonidan
qatl qilindi. Bunga javoban Angliya hukumati Buxoroga qarshi Afgoniston
bilan sulh tuzib, ulami qurollantiradi. Shundan keyin, Afgoniston Buxoro amirligi
hududining bir qismini bosib oldi. Natijada 1855-yilda ozbeklar va tojiklar yashaydigan
Amudaryoning janubiy sohilidagi hududlar Afgoniston viloyatiga aylantirildi.
XIX asming ortalariga kelib Angliyaning 0 rta Osiyoga nisbatan olib borayotgan
bunday siyosati va podsho hukumatining Qrim urushidagi (1853-1856)
maglubiyati Rossiya imperiyasini Buxoro amirligi, Qoqon va Xiva xonliklarini
bosib olish harakatlarini tezlashtirishga undadi. Buning uchun, u eng avvalo, unga
olib boradigan yollar, ayniqsa, Rossiya imperiyasini 0 rta Osiyo bilan boglovchi
savdo yollarini toliq oz qoliga olishga harakat qildi. Buning natijasida asosiy
yol hisoblangan Toshkentga boradigan Orenburg yolida harbiy istehkomlar qurdi.
Sirdaryoning Orolga quyilish joyida 1847-yilda Raim qalasi bunyod etildi.
Chegara hududlarida yashaydigan Rossiya imperiyasi fuqarolari bolgan aholiga
talonchilik va bosqinchilik qilib turuvchi guruhlarning hujumlarini bartaraf etish
podsho hukumatining 0 rta Osiyoga harbiy yurishlarini boshlashiga bahona
boldi. Bundan tashqari, toqimachilik sanoati uchun xomashyo bolgan paxtaning
yetishmasligi 0 rta Osiyoni bosib olishga bolgan harakatlami tezlashtirdi. Bu davrda
AQSHda shimol vajanub ortasidaboshlangan fuqarolar urushi (1861-1865) tufayli
Rossiyaning toqimachilik sanoati uchun paxta xomashyosiga taqchillik vujudga
keldi.
XIX asming birinchi yarmida 0 rta
Osiyo xonliklari ortasidagi uzoq vaqt
davom etgan ozaro urushlar ulaming
iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashib
ketishiga olib keldi. Bunday vaziyat oxiroqibat
xonliklaming istilo qilinishlarini
osonlashtirdi.
Shunday qilib, XIX asming ortalariga
kelib xonliklar ortasidagi ozaro
urushlar, ichki nizo va ziddiyatlar, davlat
boshliqlarining uzoqni kozlab ichki va
tashqi siyosat olib bormaganliklaridan nochor ahVolga lush|b qoldi shunday
vaziyatda Rossiya imperiyasi hukumati
ozining siyosiy, iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini kozlab 0 rta Osiyoga harbiy
istilochilik harakatlarini boshlaydi.


0'rta Osiyoga
qarshi istilochilik
yurishi bosqichlari

0'rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib
olinishi tort bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqich
- 1847-1865-yillarda Rossiya imperiyasi tomonidan
Qoqon xonligining shimoliy-garbiy viloyatlari va Toshkent
shahri istilo qilindi. Istilo etilgan hududlarda Orenburg
general-gubematorligi tarkibiga kiruvchi Turkiston viloyati tashkil etildi.
Ikkinchi bosqich - 1865-1868-yillami qamrab olgan bolib, bunda Qoqon xonligi
va Buxoro amirligiga qarshi istilochilik harakatlari amalga oshirildi. Uchinchi bosqich
- 1873-1879-yillar davomida Xiva va Qoqon xonligi yerlarini bosib olishdan
iborat boldi. Tortinchi bosqich - 1880-1885-yillarda turkmanlaming boysundirilishi
edi. Shunday qilib, 1864-1885-yillarda 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya
imperiyasining uzoq davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik urushlari
olib borildi. 0 rta Osiyo xonliklari hududining katta qismi (1583255 kv. km) bosib
olinib, mustamlakaga aylantirildi.

0'rta Osiyoga qarshi
harbiy-istilochilik
yurishlarining
boshlanishi

Rossiya imperatori Aleksandr II (1855-188l)ning 1859-
yilda Qoqon xonligini bosib olishni davom ettirilishi
togrisidagi korsatmasidan song, bu davlatga nisbatan
harbiy harakatlar kuchaydi. Buning uchun eng avvalo,
xonlikning Toshkent shahri bosib olinishi zarur edi.
Toshkent shahrining bosib olinishiga podsho hukumati jiddiy tayyorgarlik korgan.
Chunki, Toshkentni egallash - bu Rossiya imperiyasining 0 rta Osiyodagi harbiy
yurishlarini keng qamrovda va tayanch hududga ega holda olib borilishini
taminlar edi. Bu shahar 0 rta Osiyoni bosib olish uchun asosiy yolak, harbiy qoshinlaming
kelgusidagi harakatlari uchun tayanch nuqta vazifasini bajara oladigan joy
hisoblangan.
Toshkentni bosib olishda Oqmachit qalasi harbiy harakatlaming tayanchiga
aylandi. Podsho qoshinlarining Oqmachit qalasini bosib olish borasidagi dastlabki
harakatlari (1852-yil) maglubiyatga uchragandan keyin, 1853-yilda uni egallash
uchun ikkinchi marta hujum boshlanadi. 3 mingdan ortiq kishidan iborat harbiy
qoshinga 400 kishidan iborat qala himoyachilari 20 kun davomida qarshilik
korsatdi. Dushman tomonga nisbatan soni juda oz bolgan, qurshovda qolgan
qala himoyachilari oxirgi imkoniyatlari qolgunicha jang qilishiga qaramasdan,
podsho hukumati qoshinlari tomonidan qala egallanadi. Keyinchalik, bu qala
harbiy harakatlar uchun tayanch punktga aylandi va unga Perovskiy forti deb nom
berildi.
N.Veryovkin va M.Chemyayevlaming 1864-yilda uch mingdan koproq qoshini
ikki yonalishda, biri Perovskiy fortidan (Orenburg tomondan), boshqasi esa Vemiy
(Almati) shahri tomondan Toshkentni bosib olish uchun yolga chiqdi. 4-iyunda
M.Chemyayev boshchiligidagi qoshin Talas daryosining chap sohilidagi Avliyoota
(hozirgi Taroz shahri)ni bosib oldi. Turkiston va Chimkent shaharlari mudofaasiga
rahbarlik qilishga Qoqon xoni tomonidan amirlashkar Aliquli
(Alimqul) yuborildi. N.Veryovkin agar Turkiston himoyachilari
taslim bolmasa, shahami yalpi oqqa tutib, barchani qirib
tashlashini, Ahmad Yassaviy sharafiga Amir Temur tomonidan
qurilgan maqbarani ham yakson qilishini ultimatum
tarzida qoydi. Natijada, Aliquli oz qoshinini Turkistondan
olib chiqib, Chimkent mudofaasi uchun chekindi. Uch
kunlik jangdan song, 12-iyul kuni N.Veryovkin otryadi
Qoqon xonligiga qarashli Turkiston shahrini bosib oldi va
20 kilometrlik qala devori bilan oralgan Toshkentni
bosib olishga tayyorgarlik kordi

Bu harbiy harakatlarga M.Chemyayev qomondon etib tayinlandi. 1864-yil kuzida
Chimkent shahri egallanib, Yangi Qoqon chizigi asosida qolga kiritilgan qalalar
birlashtirildi. Bu vaqtga kelib Raim qalasidan Perovskiy fortigacha Sirdaryo istehkom
chizigi, Semipalatinskdan Vemiy shahrigacha Sibir istehkom chizigi vujudga kelgan edi

Toshkentning bosib
olinishi

Toshkent 0 rta Osiyoning siyosiy, iqtisodiy, yirik mamuriy
va savdo-sotiq markazlaridan biri hisoblangan. XIX
asming ikkinchi yarmida Toshkent shahrining 12 ta, yani
Labzak, Taxtapul, Qorasaroy, Sagbon, Chigatoy, Kokcha,
Samarqand, Kamolon, Beshyogoch, Qoymas, Qoqon, Qashgar darvozalari bolgan.
Har tomondan shaharga kirish uchun qurilgan bu darvozalar soqchilar tomonidan
qoriqlangan. Shahami mudofaa qilish uchun qurilgan devor ortida Kaykavus
arigining suvi bilan toldiriladigan xandaqlar bolgan. Toshkent tortta - Beshyogoch,
Kokcha, Sebzor va Shayxontohur dahalariga bolinib, har bir daha oz oqsoqoli
tomonidan boshqarilgan. XIX asr ortalarida shahar aholisi 80 mingga yaqin kishini
tashkil qilgan.
1864-yil 1-oktabrida M.Chemyayev ozini podshoga yaxshi korsatish uchun
tezlik bilan Toshkentni qolga kiritmoqchi boldi. Lekin uning bu rejasi amalga
oshmadi. M.Chemyayev 70 nafardan ziyod askarlaridan ajralib, Chimkentga chekinishga
majbur boldi. Uning Toshkentni egallash uchun olib borgan birinchi harakati

natija bermagandan song, yangi hujumga tayyorgarlik boshladi. Uning bu tayyorgarligi
bahorgacha davom etdi va 1865-yil aprel oyi oxirida podsho hukumatining
harbiy qoshinlari Toshkent yaqiniga joylashtirildi. M.Chemyayev boshchiligidagi
harbiy qoshin Toshkent shahridan 25 km uzoqlikdagi Chirchiq daryosining chap
sohilida joylashgan Niyozbek qalasiga kelib, uni jangsiz topshirishni taklif qiladi,
lekin qala himoyachilari rad javobini berib, mudofaaga otadi. 29-apreldan boshlangan
hujum ikki kun davom etadi. Himoyachilar va istilochilaming harbiy kuchlari
ortasidagi farq juda katta edi. Qala toplardan toxtovsiz ravishda oqqa tutilib,
uning devorlari buzib tashlandi. Devorlaming buzilgan joylaridan bosqinchilar qalaga
kirib, uni egallashga muvaffaq boldilar. Oqibatda Toshkent darvozasi deb nom
olgan Niyozbek qorgoni dushman qoliga otdi. Ushbu qalaning qolga kiritilishi
M.Chemyayevga Toshkentni suv taminotidan uzib qoyish imkoniyatini berdi. Uning
buyrugi bilan Toshkent shahri aholisini suv bilan ta minlaydigan Chirchiq daryosidagito
gon buzib tashlanadi.
M.Chemyayev boshchiligidagi istilochilar 1865-yil may oyida bevosita Toshkentga
hujum boshladi. Toshkent mudofaasida shahar himoyachilari va Qoqon
xonligi qoshinlari amirlashkar Aliquli boshchiligida qarshilik korsatdi. Ayovsiz
janglar bolib, unda Aliqulining yarador bolib, vafot etishi shahar himoyachilarini
sarosimaga solib qoydi. Himoyachilaming yagona harbiy boshliqsiz qolishi istilochilaming
qoli ustun kelishiga olib keldi. Afsuski, Toshkent himoyasiga Buxoro
amirligidan yordam oz vaqtida kelmadi, kechikib kelgan qoshinlaming esa foydasi
tegmadi. Podsho hukumati qoshinlari Kamolon darvozasi yonidan devomi buzib
shaharga kirdi. Ularga toshkentlik sarbozlar va aholi shahaming har bir mahalla
kochasida tashkil qilingan tosiqlarda qattiq qarshilik korsatdi. Toshkentning har bir
qarich yeri uchun kocha va mahallalarda janglar davom etdi.
Asosiy jang Kamolon darvozasidan
Xadradagi markaziy bozorga boradigan
kochada bolib, podsho qoshinlari tortta
top himoyasida bolgan tosiqdan ota
olishmadi. Ammo M.Chemyayev qoshinining
bir qismi esa bu vaqtda shahar qalasini
egallab, shu yerdan shahar ichkarisini
toplardan oqqa tutadi. Qala himoyachilari
shahami oqqa tutilishidan saqlash maqsadida
qalaga ot qoyadilar. Bu bilan qaladan
podsho qoshinlarini chiqib ketishga
majbur qildilar.

Jang ertalabgacha davom etdi, lekin himoyachilar
taslim bolmadilar. Kamolon darvozasi tomonga
chekingan M.Chemyayev qoshinlari ertalab yana
qaytadan jang boshlab yubordi. Uylar vayron bolib,
shahar yongin ichida qoldi. Uzoq va katta janglarga
tayyor bolmagan toshkentlik himoyachilar
holdan toyib, ular orasida qurol-yarog, oq-dori
taqchilligi boshlandi. Suv yollarining tosib qoyilganligi
yonginlami oz vaqtida ochirish imkonini
bermadi. Jasadlar kochalarda qolib ketdi.
Shahar qurol kuchi bilan egallab olingach,
M.Chemyayev 17-iyunda Beshyogoch, Kokcha,
Sebzor va Shayxontohur dahalarining oqsoqollarini chaqirdi. Muzokarada Toshkent
qozikaloni Hakimxoja, Abdurahmon eshon, Solihbek dodhoh va shahaming boshqa
nufuzli kishilari ishtirok etdi. M.Chemyayev xalqaro doirada oz xatti-harakatlarini
oqlash maqsadida goyoki Toshkent ixtiyoriy ravishda taslim boldi va aholi tinchligi
uchun toshkentliklar ozlari Rossiya askarlariga uning darvozalarini ochib berdi,
degan xatni imperator nomiga yozishlarini talab etdi. Oqsoqollardan 9 nafari shahami
ixtiyoriy ravishda topshirish togrisidagi sulhni imzolashga majbur bolishdi. Jahon
ommasi bu xatning mazmunidan xabardor bolishi uchun podsho hukumati tomonidan
barcha choralar korilgan edi. Bunday soxta xat yozilishiga qarshi bolgan Solihbek
dodhoh, Abulqosim eshon, Hakimxoja singari vatanparvarlar Sibirga surgun qilingan.
Shu bilan Toshkent podsho hukumati ixtiyoriga otib, Turkiston olkasining harbiy,
siyosiy va mamuriy markaziga aylantirildi.
Harbiy istilochilik yurishlari natijasida bosib olingan hududlarda Turkiston viloyati
tuzilib, unga harbiy qoshin qomondoni, general-mayor M.Chemyayev
gubemator qilib tayinlandi. 1865-yil 6-avgustda qabul qilingan Turkiston viloyatini
boshqarish togrisidagi Muvaqqat Nizomga muvofiq viloyatda harbiylashtirilgan
boshqaruv tartiblari omatildi. Viloyat bolimlarining harbiy asosda tashkil qilinishidan
maqsad podsho hukumatining kelgusidagi harbiy rejalarini amalga oshirilishida
tayanch mamuriy hudud vazifasini otashi kozda tutilgan edi.
