7-. TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGINING
TASHKIL ETILISHI

Turkiston oMkasida
mustamlaka
boshqaruvining
ornatilishi

0 rta Osiyoni oz mustamlakasiga aylantirish maqsadida
podsho hukumatining olib borgan harbiy istilochilik yurishlari
natijasida uning katta hududlari bosib olindi. Olib
borilgan harbiy harakatlarda yoqotishlar va talafotlarga
qaramay, imperator Aleksandr II ning buyrugi bilan navbatdagi
harbiy rejalami amalga oshirish davom ettirildi.
1865-yilda tashkil qilingan Turkiston viloyati 0 rta Osiyodagi harbiy
harakatlami olib borishda harbiy markaz sifatidagi rolini bajardi. Navbatda

vazifa bosib olingan hududlarda podsho hukumati
hukmronligini mustahkamlash va mamuriy hududiy birliklami
tashkil qilishdan iborat edi. Mazkur maqsadlami
amalga oshirish uchun bosib olingan joylami oz ichiga
oluvchi mamuriy-boshqaruv hudud, yani alohida generalgubematorlik
tashkil etishga kirishildi. Buning sababi 0 rta
Osiyoning Orenburg general-gubematorligidan uzoqda
joylashganligi boIsa, boshqa yana bir sababi bu kelgusida
bosib olinadigan yerlami ham birlashtirish bolgan. Bu
hududlaming imperiya tarkibida General-gubernator , yana bitta generalfon
Kaufman gubematorlik tashkil qilish uchun aholisi va hududi
togri kelgan. Shu bilan birga, 0 rta Osiyoda alohida
general-gubematorlikni tashkil qilish orqali uning geografik xususiyatlari,
iqtisodi, tabiiy boyliklari, mineral resurslarini imperiya manfaatlariga har
tomonlama moslashtirish edi.
1867-yilda bosib olingan hududlami oz ichiga oluvchi Turkiston generalgubematorligi
tashkil qilindi. Shu bilan birga, Turkiston harbiy okrugi ham tuzildi.
1847-yildan boshlab harbiy istilochilik yurishlarida ishtirok etgan barcha harbiy
qismlar uning tarkibiga kiritildi. Bu davrda Turkiston harbiy okrugidagi harbiylar soni
40 ming kishidan iborat bolgan.
Toshkent shahri general-gubematorlikning markazi qilib belgilandi. U qulay
geografik makonda joylashgan bolib, harbiy, siyosiy, strategik maqsadlami amalga
oshirish uchun barcha imkoniyatlarga ega edi.
Turkiston general-gubematori lkada joylashgan harbiy qoshinlar qomondoni,
Yettisuv kazaklari qismi qomondoni va shu bilan birga bosh sudya ham hisoblangan.
Turkiston general-gubematorligiga 1867-yil Rossiya imperatori farmoniga kora,
general-adyutant Konstantin Petrovich fon Kaufman (1867-1881) tayinlandi. U bir
paytning ozida Turkiston harbiy okrugining qomondoni ham edi.

Yangi ma'muriy
hududlarning
tashkil qilinishi

Turkiston general-gubematorligi Turkiston viloyati va
Semipalatinsk viloyatining janubiy qismini ham oz ichiga
oldi. Dastlab Turkiston general-gubematorligi mamuriy
jihatdan ikkita viloyat: Sirdaryo (markazi - Toshkent)
va Yettisuv (markazi - Vemiy) viloyatlariga bolingan.
Sirdaryo viloyatining hududiga asosan 1865-yilda tashkil qilingan Turkiston viloyatiga
tegishli bolgan yerlar va Qoqon xonligining bosib olingan shimoliy hududlari
kirgan. Yettisuv viloyati esa Semipalatinsk viloyatining Sergiopol, Kopal va Olatavsk
okrugi yerlari va sobiq Turkiston viloyatining bir qismidan iborat holda tashkil
qilindi. Keyinchalik, bosib olingan hududlar hisobiga quyidagi mamuriy-hududiy

birliklar vujudga kelgan: 1868-yilda Buxoro amirligiga qarashli yerlarda Zarafshon
okrugi (markazi - Samarqand), 1873-yilda Xiva xonligiga qarashli hududlarda
Amudaryo bolimi (markazi - Petro-Aleksandrovsk; hozirgi Tortkol) va 1876-yilda
Fargona viloyati (markazi - Yangi Margilon, keyinchalik Skobelev - hozirgi Fargona
shahri), 1881-yilda Kaspiyorti viloyati (markazi - Ashxabod shahri) tashkil qilingan.
Turkiston olkasidagi viloyatlaming hududlari katta bolgan. Ulaming maydoni
Rossiyaning ayrim markaziy gubemiyalarining hududidan ham katta bolgan. Jumladan,
olkadagi viloyatlaming hududiy jihatdan eng kichigi bolgan Samarqand
viloyatining maydoni 2000 kv. verst (1 verst - 1,066 kv. km ga teng) bolib, u Saratov
gubemiyasidan, Sirdaryo viloyatining hududi esa Moskva gubemiyasidan katta
bolgan.
Turkiston general-gubematori 1867-yilgi Nizom loyihasida korsatilgan huquqlardan
tashqari, olkani boshqarish uchun mahalliy sharoitdan kelib chiqqan holda
mustaqil faoliyat olib borishda katta huquqlarga ega bolgan.
Turkiston olkasida Rossiya imperiyasining boshqa gubemiya boshliqlaridan
farqli ravishda, siyosiy, iqtisodiy, harbiy va geosiyosiy maqsadlarini amalga oshirishda
K.P. Kaufmanga katta vakolatlar berilgan. Shuning uchun u xalq orasida yarim
podsho nomini olgan edi.

