 19-.Orgimchaksimonlarning xilma-xilligi


Orgimchaklar. Orgimchaklarning kopchilik turlari yirtqich bolib, pashsha, chivin kabi hasharotlarni qirib foyda keltiradi. Ulardan qoraqurt va biy zaharli hisoblanadi.

Qoraqurt Orta Osiyo, Kavkaz va Qrimning dasht va chollarida uchraydi (41-rasm, 3). Yosh urgochi qoraqurlning qorai ustida qizgish doglari boladi. Qoraqurt tuproqdagi chuqurchalar ustiga, toshlar ostiga tutqich tor toqiydi. Toriga tushgan chigirtka, qongiz, qandala va boshqa hasharotlar bilan oziqlanadi. Uning zahari odam uchun xavfli, tuya va otlarga ayniqsa kuchli tasir etadi. Biy eng yirik (3-4 sm) orgimchak bolib, tuproqda chuqurligi 60 sm gacha bolgan tik inda yashaydi. Tunda indan chiqib hasharotlarni ovlaydi.

Falangalar. Ular orgitnchaksimonlar orasida eng yirigi bolib, asosan issiq va quruq iqlimda hayot kechiradi. Orta Osiyo chollarida keng tarqalgan yirik sariq fulangcmmg kattaligi 6-7 sm.

Falanganing tanasi bosh, kokrak va qorin qismlaridan iborat (41-rasm, 1). Boshida bir juft kozi va ogiz organlari (jaglari) joylashgan. Jaglari olkir timoqqa, oyoq paypaslagichlari esa yurish oyoqlariga oxshaydi. Sariq falanga yirtqich bolib, kechasi ovga chiqadi. U turli hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Uning zahar bezi bolmaydi. Falanga zararkunanda hasharotlami qirib foyda keltiradi.

Chayonlar janubiy mamlakatlarda kcng tarqalgan. Orta Osiyo hududida sariq chayon kop uchraydi. Uning yassi tanasi boshkokrak va qorin qismlariga bolingan (41-rasm, 2). Boshining ustida bir juft yirikroq kozlari, ikki yonida esa besh juft mayda kozchalari bor. Ustki jaglari orgimchaknikiga oxshaydi, lekin oyoq paypaslagichlari qisqichga aylangan. Uzun qorin bolimi keng oldingi va ingichka orqa qismlardan iborat. Qornining oxirgi bogimida zahar bezi va nayzasi bor. Nayzaning uchiga zahar bezining yoli ochiladi.

Chayonlar kunduzi toshlar ostida, devor va yerdagi kovaklarda yashirinib yotib, kechasi ovga chiqadi. Ular qornining ingichka qismini yuqori kotarib. tez yuguradi. Yolida uchragan har xil bogimoyoqlilar, asosan orgirachak va hasharotlami qisqichlari yordamida tutib olib, zaharli nayzasi yordamida oldiradi. Chayonlar 20 - 30 tagacha tirik bola tugib kopayadi. Chayonlar zararkunanda hasharotlarni qirib foyda keltiradi.

Kanalar - mayda orgimchaksimonlar. Tanasi yassi oval shaklda bogimlarga bolinmagan. Gavda bolimlari qoshilib ketgan. Tanasining oldingi uchida jaglar va oyoq paypaslagichlari qoshilishidan hosil bolgan sanchib soruvchi xartumchasi joylashgan. Kopchilik kanalar parazitlik qilib hayot kechiradi. Voyaga yetgan kanalar turli hayvonlar va odam tanasidan qon sorib parazitlik qiladi. Mol kana it, qoramol va boshqa hayvonlar, shuningdek, odam qonini soradi.

Kanalar hidni juda yaxshi sezadi, oz xojayinlarini hidi orqali topib oladi. Kanalar qon sorish bilan birga terlama, tulyaremiya va enseialit kabi bir qancha ogir kasalliklarni odamlarga yuqtirishi aniqlangan. Tabiatda bu kasalliklarning qozgatuvchilari hisoblangan bakleriyalar va viruslar yovvoyi hayvonlarning tanasida yashaydi.

Parazit kanalar chorva mollariga va inson salomatligiga katta ziyon keltiradi. Kanalagan hayvonlar ozib ketadi, shu bilan birga ularning mahsuldorligi kamayadi. Parazit kanalardan saqlanish uchun molxonalarni doimo ozoda tutish, hayvonlarni kanalardan tozalab turish zarur. Yaylovda yoki motxonalarda ishlagan kishilarning kiyim-boshlarini kanalardan lozalash, teriga yopishgan kanalarni esa terib olib, oldirish lozim.



Orgimchaksimonlar quruqlikda yashaydi; 70 000 dan ortiq turni oz ichiga oladi. Ular orgimchakJar, falangalar, ehayonlar, kanalar turkumiga bolinadi. Biy va qoraqurt - zaharli orgimehaklar. Falangalar - eng yirik orgimchaksimonlardan. zahar bezi bolmaydi. Chayonlar opka bilan nafas xartumga aylangan. qon sorib kasallik tarqatadi.
7.3.HASHAROTLAR SINFI


Hasharotlar - tabiatda juda keng tarqalgan bogimoyoqlilar. Ularni yashil bronza qongizi misolida organamiz.

Siz ushbu bo limni  rganib, hasharotlar tuzilishi, hayot kechirishining xilma-xilligi, uchishga moslashganligi, kopayishi, rivojlanishi togrisida umumiy tasavvurga ega bolasiz, asosiy sistematik guruhlar va eng muhim turlarni tabiatda taniy olasiz.

[Vb`SC3 O 