8-. HUJAYRALARNING HAYOTIY FAOLIYATI


Tirik hujayralar ichidagi harakatni kuzatish hammani qiziqtiradi.
Bu harakatni akvariumda ostirilgan elodeya suvotidan
tayyorlangan preparatda korish mumkin. Elodeyaning barglari
bir qavat hujayralardan tuzilgan boladi, uni mikroskopda
butunligicha korish mumkin (22-rasm).
img/res/22rasm.png




Elodeya suvda osganligi uchun mikroskopdagi suv tomchisida
tabiiy sharoitda osgandek tirik boladi. Shuning uchun uning
hujayralaridagi sitoplazmaning uzluksiz harakati aniq korinadi.
Sitoplazma bir yonalishda harakatlanadi, yani hujayraning turli
qismidagi oziq moddalar va kislorodning harakat yonalishi tomon
siljiydi. Hujayralar qobigida teshikchalar bolib, sitoplazmaning
harakati davomida bir hujayradagi
oziq moddalar va
kislorod ikkinchi hujayraga shu
teshikchalar orqali otadi. Bu
jarayonni kuzatish uchun hujayra
qobigi vazifasini otaydigan
mayda (kozga korinmaydigan)
teshikchali kichkina
sellofan xaltachaga bugdoy
unidan tayyorlangan ozgina
xamir solib, ogzi boglab
qoyiladi va stakandagi yodli

suvga tushiriladi. Vaqt otishi bilan xamir kokish rangga kiradi.
Bundan korinib turibdiki, hujayralar qobigi orqali ular ichiga
moddalar otgan.
0 simliklarning har bir tirik hujayrasi yashash uchun nafas
oladi va oziqlanadi. Bu jarayon hujayralarda quyosh nuri tasirida,
suv va unda erigan turli moddalar hamda kislorod bolgan
holdagina amalga oshadi.
Tabiiyki, tashqi muhitdan hujayralar ichiga zarur moddalar
qanday qilib kirishi mumkin, degan savol tugiladi. Hujayralar
qobigi va sitoplazma ozi orqali hamma moddalarni ham
otkazavermaydi. Masalan, tuproqdan hujayralar ichiga suv va
unda erigan moddalar kiradi.
0 simliklar hujayrasi ichiga tashqaridan kirgan turli
eritmalar qayta ishlanib, hayotiy zarur moddalarga aylanadi.
Shunday qilib, hujayralar ichiga tashqaridan turli moddalar
kiradi. Bu hujayralarning hayotiy xususiyatlaridan biridir.



HUJAYRALARNING 0 SISHI VA BOLINISHI


Hujayralarga xos muhim biologik xususiyatlardan biri
ularning osishi va bolinishidir. Hujayralarning osishini
mikroskopda kuzatish ancha murakkab bolsa-da, lekin kuzatish
mumkin.
Tabiiyki, yosh hujayralar ancha mayda bolib, osgan sari
yiriklasha boradi (23-rasm). 
img/res/23rasm.png





Shuni aytish kerakki, har bir
hujayra malum olchamgacha osadi. 0sish jarayonida 0simliklarning
ayrim hujayralari shaklini ozgartirmagani holda,
kopchilik hujayralar shaklini malum darajada ozgartiradi.
Hujayralarning qobigi yoshiga qarab qalinlashadi. Qari hujayralarda
vakuol sitoplazmaga qaraganda koproq joy egallaydi.
Bu belgi yosh va qari hujayralarni
ajratish imkonini beradi.
Vaqt otishi bilan qari
hujayralarda sitoplazma va
magiz butunlay yoqolib,
ularning mini suv yoki havo
egallaydi, natijada ular
nobud bo'ladi.

Siz endigina urugdan unib
chiqqan niholning vaqt otishi
bilan osib kattalashib, turli olcham
va shakldagi barg, poya,
kurtak, gul, meva hosil qilishini
yaxshi bilasiz. Salobatliyongoq,
chinor, terak va boshqa daraxt -
laming barcha organlari hujayralaming
bolinib kopayishi hisobiga
vujudga kelgan.
Hujayralar bolinish yoli bilan
kopayadi. Shuni ham aytish
kerakki, hamma hujayralar ham
bolinavermaydi. Faqat osish
nuqtasidagi hujayralargina bo-
linadi. Hujayralarning bolinishida
magiz katta rol oynaydi.
Qari hujayralardan yosh hujayralar
yuzaga kelguncha ularda
juda katta va murakkab biologik ozgarishlar sodir boladi, yani
magzi yiriklashib, oldingi shaklini va qobigini yoqotadi (24-rasm).
img/res/24rasm.png








Bolinadigan hujayralarda dastlab magiz yiriklashadi, song
ikkiga ajraladi va ular maxsus parda bilan qoplanadi. Bu davrda
sitoplazmada ham tosiq paydo bolib, ona hujayrani teng ikkita
yosh hujayraga ajratadi. Hujayra bolinishi bilan undagi plastidalar
ham teng ikkiga ajralib, yosh hujayralarga otadi. Hosil bolgan
yosh hujayralar ozidagi oziq moddalar hisobiga osishda davom
etadi. Ular ona hujayra olchamiga yetgach, yana yosh hujayralarga
bolinadi. Shunday qilib, osimliklaming osishi hujayralarning
bolinib kopayishi va osishi hisobiga boradi.

Tirik hujayraning qobigi murakkab tuzilishga ega, u bir
moddani osongina otkazsa, boshqasiga tosqinlik qiladi. Hujayra
qobigidagi yarim otkazuvchanlik xususiyati u nobud bolguncha
saqlanib turadi. Demak, qobiq hujayraning butunligini
saqlash bilan bir qatorda, moddalarning tashqaridan kirishini
tartibga solib turadi hamda ortiqcha moddalami tashqariga
chiqaradi.