Ildiz - o'simlik poydevori

III BOB. ILDIZ

Ildiz  o'simlikning poya yoki tanasini
yerga birlashtirib, tuproqdagi suv va unda
erigan oziq moddalarni shimib oladigan
va ularni osimlikning yer usti qismiga
yetkazib beradigan organi. Ildizga xos
muhim xususiyatlardan biri shuki, u barg
hosil qilmaydi.
Kopchilik osimliklaming ildizida oziq
moddalar toplanadi. Bazi osimliklarning ildizi esa vegetativ
ko'payish organi hisoblanadi. 0'simliklar yaxshi osishi va
rivojlanishi, daraxt va butalar yirik, baquvvat shox-shabba
hosil qilib, uzoq yashashi kop jihatdan ildizga bogliq.


10-. ILDIZ TURLARI VA TIZIMLARI

Ildizlar shakli va olchami jihatidan bir-biridan keskin farq
qiladi. 0 simliklarning turiga, tuproq-iqlim sharoitiga qarab
ildizlar kalta, uzun, ingichka yoki yogon, yassi yoki yumaloq
va boshqa shakllarda boladi.
Ayrim daraxtlarning ildizi 5060 m gacha yetishi mumkin.
Masalan, yongoqning yon ildizlari atrofga 2030 m gacha
taraladi. Qumda osadigan juzgunning ildizlari juda uzun va
ingichka bolib, asosan yon tomonga qarab osadi. Yantoq ildizi,
aksincha, pastga tomon osib, 30 m gacha chuqur kirib boradi.
Ildizlar, odatda, asosiy, yon va qoshimcha ildizlarga
bolinadi. Murtakdagi boshlangich ildizning bevosita osishidan
asosiy ildiz hosil boladi. Asosiy ildiz shoxlanib yon ildizlar
hosil qiladi.
Bir tup osimlikdagi asosiy, yon va qoshimcha ildizlar
yigindisi ildiz tizimi (sistemasi) deyiladi. Ildiz tizimining
olchami va tuzilishi osimliklar turiga, ildizining shoxlanishiga,
qoshimcha ildizlarga hamda tuproq unumdorligiga
bogliq. Ildiz tizimi tuzilishiga kora: o q ildiz va popuk ildizga
bolinadi (26-rasm).
img/res/26rasm.png








Murtakdagi boshlangich ildiz rivojlanishi
jarayonida osishda davom
etsa, undan oq ildiz tizimi hosil boladi.
Bunday moslashish kopchilik ikki
urugpallali osimliklarga xos.
O q ildiz tizimi uzun va yogonroq
bolib, undan yon ildizlar osib chiqadi.
Bu ildiz tizimi ikki urugpallali osimliklarga
xos bolib, uni dolana, na-
matak, saksovul va madaniy osimliklar
(olma, orik, nok, qovun, tarvuz, go-
za, noxat, loviya, mosh va terak kabilar)
misolida korish mumkin.
Endi ikki urugpallali osimliklarga
mansub gozaning ildiz tizimi bilan tanishamiz. Chigitning
murtakdagi ildizchasidan dastlab asosiy ildiz sib chiqadi.
Oradan kop otmay, undan koplab yon ildizlar osib chiqa
boshlaydi. 0z navbatida, yon ildizlardan yanada maydaroq yon
ildizchalar rivojlanadi. Natijada asosiy va yon ildizlar osib va
kopayib ildiz tizimini hosil qiladi. Ildizlar orasida uning yogon
va uzun, yerga tik kirib boradigan qismi ajralib turadi.
Ayrim asosiy ildizlarda oziq moddalar toplanadi. Masalan,
qizil lavlagi, sabzi, rediska, turp, sholgom va boshqalarda. Bu
ildizlar ovqatga ishlatilganligi uchun ular ildizmevalar deyiladi
(27-rasm). 
img/res/27rasm.png






Agar murtakdagi boshlangich ildiz osishda davom
etmasa, u holda boshlangich poyada qoshimcha ildizlar hosil
boladi. Bu popuk ildiz tizimini hosil qiluvchi bir urugpallali
osimliklarga xos.


Popuk ildiz tizimi bir-biriga oxshash
bolgan bir toda mayda ildizlardan tashkil
topadi. Uning asosiy ildizi yaxshi
rivojlanmaydi. Bunday ildizlar bir
urugpallali osimliklarga xos.
Bir urugpallalilardan bugdoyning
ildiz tizimi tuzilishini rib chiqamiz.
Ildizmevalar: Bugdoyning murtakdagi ildizchasidan
/sabzi; 2shoigom; dastlab asosiy ildiz rivojlanadi va oradan
3lavlagi. k0p otmay u nobud boladi. Shundan keyin murtakdagi poyacha asosidan
bir to da mayda, bir-biriga oxshash
qoshimcha ildizlar sib chiqadi.
Poyaning yerga yaqin qismidan yoki
yerga tegib turgan joyidan osib chiqadigan
ildizlari qo shimcha ildiz tizimi
deyiladi. Bunga makkajoxori, kartoshka,
ajriq, qulupnay kabilarning ildizlari
misol boladi (28-rasm).
Demak, ildizlar tuzilishiga kora, aso- 28-rasm.
img/res/28rasm.png







siy, yon va qoshimcha ildizlarga bolinadi. Makkajoxorining
Shuningdek, oqva popuk ildiz tizimlari qoshimcha ildizlari
ajratiladi.