2-. 0'SIMLIKLARNING HAYOTIY SHAKLLARI

0simliklarning tashqi muhitga har xil shaklda moslanishiga
hayotiy shakl deyiladi.
Gulli osimliklar hayotiy shakllariga kora daraxt, buta,
yarimbuta, bir yillik, ikki yillik va kop yillik otlarga bolinadi.
Daraxtlar  tanasi yogochlashgan, asosan, bitta yogon
tanali, baquvvat ildizli va keng shox-shabbali, baland boyli
kop yillik o simliklardir. Bular guli, mevasi, to pguli,
poyasining eni, boyi, shox-shabbasi va barglari bilan bir-biridan
farq qiladi. Masalan, olma, orik, yongoq va shaftolining shoxshabbasi
yoyiq, qaragay va terakniki guj va tik, sada
qayragochniki va majnun tolniki sharsimon boladi (8-rasm).
img/res/8rasm.png









Daraxtlar oz yoki kop yil yashashiga kora turli xil boladi.
Masalan, Afrikada osadigan baobab daraxti 40005000 yil,
archa, sarv 1000 yil, soxta kashtan 2000 yil, chinor 800 yil,
orik va yongoq 70100 yil yashashi mumkin.
Tabiiy holda tarqalgan daraxtlar sharoitga qarab bir-biridan
keskin farq qiladi. Masalan, bir turga mansub bolgan va
toglaming shimoliy yonbagirlarida osadigan daraxtlar janubiy
yonbagirlarida osadigan daraxtlardan shox-shabbasining
kopligi, kengligi va balandligi
bilan farq qiladi. Toglarning
orta qismidagi archa boydor
b o lib o ssa, eng balandlardagisi
esa yerdan 0,51 m
kotariladi, xolos. Bu hoi
osimliklarni doimiy esib turadigan
shamoldan va qishning
qattiq sovuqlaridan saqlaydi.
Daraxtlar orasida saksovulga
o xshagan nihoyatda
mayda bargli yoki bargsiz,
ildizlari baquvvat, jazirama
chollarda, qumlarda osadigan
ajoyib turlar ham bor.

Butalar  poyasi yogochlashgan,
boyi 23 m dan oshmaydigan
bitta yoki bir nechta
poya hosil qiladigan sershox
kop yillik osimlik. Bularga,
ayniqsa, toglar yonbagrida
keng tarqalgan irgay, singirtak,
namatak, zirk, bodomcha,
uchqat, madaniy osimliklardan
anor, limon, qoraqat,
ligustrum, nastarin kabi osimliklarni
misol qilib keltirish
mumkin (9-rasm).
img/res/9rasm.png







Yarimbutalar  poyasining
yuqori qismini qishda sovuq
urib ketadigan k o p yillik
osimliklardir. Chollarda keng
tarqalgan yem-xashak osimliklaridan
izen, keyreuk, teresken,
sarsazan va shuvoq kabilar shular
jumlasidandir (10-rasm).
img/res/10rasm.png












 p yillik otlar  yer usti
qismi qishda qurib, osish kurtaklari
tuproq ostida qishlaydigan
osimliklar. Bularga beda,
ajriq, gumay, sachratqi, piskom
piyozi, kiyikot, sallagul,
qoqiot, shirinmiya, iloq, lola,
qamish, andiz, yalpiz, kovrak
(shashir), gulsafsar singari
osimliklar kiradi. Kop yillik
otlar, ayniqsa, toglarda keng
tarqalgan (11-rasm).
img/res/11rasm.png








Ikki yillik o tlar  urug-
dan kokarib chiqib, birinchi
yili yer yuzida, asosan, barg
(to pbarg) hosil qiladigan,
ildizi va barglarida oziq moddalar to playdigan o simliklar. Ular
ikkinchi yili poya chiqaradi va gullab,
meva tugadi. Bularga lavlagi, sabzi,
sholgom, karam va boshqalar kiradi
(12-rasm).
img/res/12rasm.png









Bir yillik o tlar nihoyatda xilma-xil
bolib, ular bir yil ichida osadi, gullaydi
va meva (urug) tugib, oz hayotini tugatadi
(13-rasm).
img/res/13rasm.png











0 zbekistonda uchraydigan 0simliklarning
yarmidan koprogini bir yillik
osimliklar tashkil etadi. Ularga oq shora,
jag-jag, machin, qora ituzum, baliqko
z va boshqalar kiradi.
Qishloq xojaligida ostiriladigan madaniy
osimliklaming juda kopchiligi bir
yillik osimliklardir. Bularga goza, bug-
doy, arpa, zigir, yeryongoq, mosh, no-
xat, sholi, pomidor, qalampir, qovun, tarvuz,
rayhon va boshqalar kiradi. Bir yillik
otlar orasida juda mayda, yer yuzidan
520 sm kotarilib osadigan momaqaldirmoq,
qoytikan kabilami, boyi 1 m ga
yetadigan va hatto undan ham oshadigan
kanakunjut, makkajoxori va kanopga oxshash
osimliklarni ham koplab uchratish
mumkin.
Shunday qilib, gulli osimliklar hayotiy
shakllariga kora daraxt, buta,
yarim buta, kop yillik, ikki va bir yillik
otlardan tashkil topgan.