1 18-.Butli orgimchakning tuzilishi va hayot kechirishi

Yashash muhiti va tashqi tuzilishi. Butli orgimchak otlar va butalar orasiga qurgan cori ustida hayot kechiradi. Qalin ot-olanlar bilan qoplangan daryo va soyJar boyida uning torini kop uchralish mumkin. Butli orgimchakning tanasi kichik boshkokrak va dumaloq shakldagi silliq qoringa bolinadi (39-rasm). Boshkokrakning ustki tomonida tort juft oddiy kozchasi, oldingi uchida bogimlarga bolingan ikki juft ogiz organlari joylashgan.




Ogiz organlarining birinchi jufti ustki yaglar hisoblanadi. Ustki jaglarning birinchi bogimi harakatchan timoqsimon osimtadan iborat bolib, oljasi tanasini teshish uchun xizmat qiladi. Jaglarning asosida zahar bezlar joylashgan. Jaglar sanchilganida zahar tirnoqlar ichidagi naycha orqali oljasi tanasiga tushadi va uni oldiradi.

Orgimchaklarning ikkinchi juft ogiz organlari oyoq paypaslagichlar deb ataladi. Ular mayda sezgir tukchalar bilan qoplangan bolib, tuygu organi hisoblanadi. Paypaslagichlarning asosiy bogimlari pastki jaglar vazifasini bajaradi. Butli orgimchakning oyoq paypaslagichlari yurish oyoqlariga nisbalan birmuncha kalta. Boshkokrakda uzun va ingichka 4 juft yurish oyoqlari ham joylashgan. Qorin bolimining hamma bogimlari qoshilib ketgan. Qornining orqa tomonida butsimon oqish dogi boladi. Shuning uchun unga butli orgimchak nomi berilgan. Qorin bolimining keyingi uchida uch juft orgimchak sogallari (bezlar) bolib, ularga orgimchak bezlarining yollari ochiladi.

Tutqich tori. Orgimchak bezlaridan ajralib chiqayotgan suyuqlik havoda qotib, ipga aylanish xususiyatiga ega. Orqa oyoqlaridagi taroqqa oxshash tirnoqlari yordamida bir necha bezdan hosil bolayotgan iplarni orgimchak bir-biriga yopishtirib, bitta yaxlit ip hosil qiladi. Urgochisi bu iplardan tutqich tor toqiydi (39-rasm). Butli orgimchakning tutqich tori gildirak shaklida bolib, butalar va baland boyli otlar orasiga tik tortilgan boladi.

Orgimchak ovi. Tutqich tor yoniga orgimchak kopincha tordan in toqiydi. Bu inda u oz oljasini poylab yotadi. Tutqich torning markazidan orgimchak tomonga signal ipi tortilgan boladi. Tasodifan torga tushib qolib, tipirchilayolgan pashsha, kapalak va boshqa mayda hasharotlar signal ipini tebratganida orgimchak inidan tezda chiqib, oljaga tashlanadi va uni orgimchak ipi bilan orab oladi. Oljani ustki jaglarining otkir timoqlari yordamida zaharlab oldiradi. Shundan keyin uni birmuncha vaqt qoldirib, iniga kirib kctadi.

Oziqlanishi. Orgimchak zahari tarkibida hazm suyuqligi ham boladi. Bu suyuqlik tasirida oljaning ichki toqimalari parchalanib suyuq holga keladi. Orgimchak biror soatlardan keyin inidan chiqib, olja tanasini sorib oladi. Tez orada oljadan faqat xitin posti qoladi. Butli orgimchak zahari odam va umurtqali hayvonlarga tasir qilmaydi.





Nafas olishi. Qornining oldingi tomonida bir juft opka xaltalari joylashgan (40-rasm).  qaysi opkada koplab varaqsimon osimtalar boladi. Bu varaqlar orqali qon aylanadi. Orgimchakning nafas olishida opka bilan bir qatorda ikki tutam truxeyalar (ingichka naysimon nafas olish organlari) ham ishtirok etadi. Traxeyalar qorin boHmining keyingi qismida umumiy teshik orqali atmosfera havosi bilan bogiangan. Orgimchak qon aylanish, ayirish va nerv sistcmalarining tuzilishi daryo qisqichbaqasirakiga oxshash boladi.

Kopayishi. Butli orgimchakning urgochisi erkagiga nisbatan yirikroq boladi. Urgochisi kuzda uruglangandan keyin biror pana joy(toshlar va daraxtlar postlogi osti) ga bekinib olib, ipdan toqilgan pillaga bir qancha tuxum qoyadi. (49-rasm). Qishda orgimchaklar nobud boladi, tuxumlari pilla ichida qishlab qoladi. Bahorda tuxumlardan yosh orgimchaklar chiqadi.



Βrgimchaksimonlar quruqlikda yashashga moslashgan hayvonlar; oyoqlari 4 juft. Tanasi har xil dirajada bo limlarga bolingan. Orgimchaklar tanasi yaxlit boshkora va boginlarga bolinmagan qorindan iborat. Kopchilik orgimchaklar yirtqich, tirik lja bilan oziqlanadi Deyarli barcha turlari tutqich tor toqiydi. Tuxumlarini pillaga qoyadi.

n\i`SC3 ^? 